ความสัมพันธ์เชิงอำนาจในการจัดการทรัพยากรธรรมชาติของนครน่าน ตั้งแต่ปี พ.ศ. 2398-2475

บทคัดย่อ

งานวิจัยนี้เป็นการวิจัยเชิงประวัติศาสตร์ โดยเป็นการวิจัยจากเอกสารทั้งจากหอจดหมายเหตุแห่งชาติ เอกสารการวิจัย และบันทึกความทรงจำของผู้ที่เคยอยู่ร่วมสมัยในเหตุการณ์ต่าง ๆ การศึกษานี้มุ่งเน้นไปที่การศึกษาความสัมพันธ์เชิงอำนาจที่มีการต่อรองกันไปมาระหว่างสยาม อังกฤษ และฝรั่งเศส เนื่องด้วยการล่าอาณานิคมในภาคพื้นทวีปของเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ในช่วงศตวรรษที่ 19 ส่งผลให้หลาย ๆ ประเทศกลายเป็นอาณานิคมของชาติตะวันตก ในขณะที่ “จักรวรรดิสยาม” ที่เคยรุ่งเรืองและเป็นเจ้าประเทศราชที่เคยยิ่งใหญ่ในดินแดนแถบนี้ต่างก็หนีไม่พ้นการถูกคุกคามนี้เช่นกัน หากแต่มีข้อได้เปรียบตรงที่เคยมีประเทศราชจำนวนไม่น้อยที่สามารถนำมาต่อรองเพื่อการคงอยู่ของอิสรภาพของพื้นที่ส่วนใหญ่ของอาณาจักร โดยทางตอนเหนือมีล้านนาเป็นรัฐกันชนกับพม่าเมืองอาณานิคมของจักรวรรดิอังกฤษและอีกฝั่งคือหลวงพระบางล้านช้างเมืองอาณานิคมของจักรวรรดิฝรั่งเศส ซึ่ง ณ เวลานั้นเมืองสำคัญที่เป็นพรมแดนมีเขตติดต่อกับทั้ง 2 เจ้าอาณานิคม คือ นครน่าน แม้ว่าการขยายอิทธิพลของเจ้าอาณานิคมทั้ง 2 ชาติ จะเข้าสู่นครน่านหลังจากนครเชียงใหม่ แต่การเข้ามาขอสัมปทานไม้สักของอังกฤษในน่านนั้นก็ถูกจับตามองจากทางรัฐบาลสยามจากกรุงเทพฯ อย่างใกล้ชิดไม่ต่างจากเชียงใหม่ ยิ่งไปกว่านั้นคือการที่น่านมีพรมแดนติดต่อกับหลวงพระบางที่มีกรณีพิพาทเรื่องเขตแดนแหล่งทรัพยากรเกลือสินเธาว์กับน่าน แม้ว่าสยามจะมีบทเรียนในเรื่องสัมปทานป่าไม้จากล้านนาฝั่งตะวันตกมาแล้ว เมื่อขอบเขตสัมปทานขยายมายังฝั่งตะวันออกย่อมหลีกเลี่ยงการปะทะสังสรรค์เชิงอำนาจไม่ได้ ข้อดีของการขยายอิทธิพลของทั้ง 2 ชาติ เข้ามาในน่านที่ล่าช้ากว่าล้านนาฝั่งตะวันตกทำให้สยามสามารถนำข้อผิดพลาดที่เคยเกิดขึ้นในหัวเมืองอื่น ๆ มาปรับปรุงแก้ไขและป้องกันไม่ให้เกิดปัญหาซ้ำเดิม โดยมีทรัพยากรในพื้นที่ของน่านไม่ว่าจะเป็นป่าไม้ เกลือสินเธาว์หรือแม้กระทั่งพื้นที่แหล่งทรัพยากรเป็นเงื่อนไขในการต่อรองกับชาติมหาอำนาจทั้งสอง โดยเฉพาะเรื่องการจัดการสัมปทานป่าไม้อันเป็นทรัพยากรที่สำคัญในช่วงเวลานั้น เป็นผลให้สยามยังคงสถานะอำนาจของตนเองต่อไปได้เช่นเดียวกับเมืองประเทศอื่น ๆ และสามารถคงอำนาจอยู่ในพื้นที่ได้จนตราบถึงการเปลี่ยนแปลงสถานะจากนครน่านประเทศราชของสยามมาเป็นจังหวัดน่านของประเทศไทยในปัจจุบัน