ราชรถ: ประวัติศาสตร์ วรรณกรรมและความสัมพันธ์กับสถาบันพระมหากษัตริย์ไทย

บทคัดย่อ

การวิจัยนี้ มีวัตถุประสงค์คือ 1) เพื่อศึกษาประวัติและพัฒนาการของราชรถในสังคมไทย 2) เพื่อศึกษาราชรถที่ปรากฏในวรรณกรรมทางพระพุทธศาสนาและวรรณกรรมทั่วไป 3) ความสัมพันธ์ระหว่างราชรถกับสถาบันพระมหากษัตริย์ไทย ผลการวิจัยพบว่า ราชรถ เกิดจากอิทธิพลของความเชื่อในศาสนาพุทธว่ากษัตริย์เปรียบสมมติเทพ พระองค์ทรงเป็นพระโพธิสัตว์ นักรบ นักปกครองที่มีความเมตตา และศาสนาพราหมณ์ว่าทรงเป็นเทวราชา เช่นเดียวกับพระอินทร์ พระอาทิตย์ พระจันทร์ เทพเจ้าผู้ทรงราชรถ ราชรถมีพัฒนาการมาจากเกวียนแล้วเปลี่ยนแปลงรูปทรงขนาดใหญ่เทียมม้าหรือชักลากด้วยกำลังคนใช้ในการพระราชพิธีสำคัญ ราชรถ ปรากฏในวรรณกรรมพระพุทธศาสนา คือพระไตรปิฎกอรรถกถา ชาดก และปฐมสมโพธิกถา ในรามเกียรติ์ กล่าวถึงลักษณะราชรถของพระรามและทศกัณฐ์ ในมหาภารตยุทธ์ เป็นราชรถศึกของฝ่ายปาณฑพทำสงครามกับฝ่ายเการพที่ทุ่งกุรุเกษตร ในราชาธิราช คือราชรถในขบวนแห่พระบรมศพพระเจ้าช้างเผือก และตอนขบวนพระศพตะละนางพระยาท้าวไปยังพระเมรุมาศ ความสัมพันธ์ระหว่างราชรถกับสถาบันพระมหากษัตริย์ไทยในสมัยกรุงรัตนโกสินทร์ ถือเป็นเครื่องประดับราชอิสริยยศอย่างหนึ่ง จากคติสมมุติเทพจึงสร้างราชรถเปรียบเสมือนเขาพระสุเมรุ มีบุบบกคือวิมานที่ตั้งบนราชรถ และมีองค์ประกอบต่าง ๆ แฝงความหมายทางพระพุทธศาสนาและศาสนาพราหมณ์ หลังการเปลี่ยนแปลงการปกครอง พ.ศ. 2475 เป็นระบอบประชาธิปไตย พระราชอำนาจกษัตริย์ตามระบอบสมบูรณาญาสิทธิราชย์ถูกจำกัดลงโดยรัฐธรรมนูญ แต่พระมหากษัตริย์ยังทรงไว้ซึ่งฐานะเทวราชาตามแบบธรรมราชา และทรงมีพระราชกรณียกิจที่เกี่ยวข้องกับความสุขสมบูรณ์ของอาณาประชาราษฎร และเป็นศูนย์รวมจิตใจของปวงชนชาวไทย