ภูมิปัญญาแก้ปัญหาความยากจนของชุมชนในชนบทไทย

บทคัดย่อ

บทความนี้มีวัตถุประสงค์เสนอกรอบการแก้ปัญหาความยากจนโดยบูรณาการภูมิปัญญาชุมชนกับหลักปรัชญาเศรษฐกิจพอเพียง โดยวิเคราะห์แนวคิดความยากจนจากทฤษฎีกระแสหลัก ทฤษฎีคุณธรรม และทฤษฎีวิพากษ์ พร้อมทั้งมิติของธนาคารโลกและสหประชาชาติที่เน้นความเปราะบาง การไร้อำนาจ และการเข้าไม่ถึงบริการสังคม ผลการศึกษากรณีชุมชนตีมีดบ้านใหม่และชุมชนตัวอย่างอื่นในภาคเหนือตอนล่าง พบว่า ภูมิปัญญาเพิ่มมูลค่าผลิตภัณฑ์ท้องถิ่นได้ 2-3 เท่า ลดรายจ่ายครัวเรือนเปราะบาง 28% และเสริมอำนาจต่อรองทางการตลาด โดยทำงานผ่านสี่ปัจจัยหลัก ได้แก่ (1) ยึดหลักเศรษฐกิจพอเพียงเพื่อปรับทัศนคติลดบริโภคนิยม (2) ใช้องค์ความรู้ท้องถิ่นในการแปรรูปทรัพยากรธรรมชาติเพื่อกระจายรายได้ (3) สร้างกลไกกำกับดูแลร่วม เช่น กองทุนวัด สหกรณ์ ระบบแบ่งน้ำฝาย เพื่อลดความเหลื่อมล้ำเชิงโครงสร้าง และ (4) จัดระบบสวัสดิการสังคมแบบมีส่วนร่วม อาทิ กองข้าว กองยา การดูแลผู้สูงอายุโดยชุมชน ซึ่งช่วยประหยัดงบประมาณรัฐและสร้างภูมิคุ้มกันความยากจนจากฐานราก ดังนั้น การบูรณาการภูมิปัญญากับหลักปรัชญาเศรษฐกิจพอเพียงจึงเป็นกลยุทธ์สำคัญในการแก้ไขปัญหาความยากจนอย่างยั่งยืนในบริบทประเทศไทย