แนวคิดการนำกฎหมายทรัสต์ ความสัมพันธ์ของผู้ที่ได้รับความไว้วางใจตามระบบกฎหมายคอมมอนลอว์มาใช้บังคับกับการบริหารจัดการทรัพย์สินของวัดภายใต้พระราชบัญญัติคณะสงฆ์ พ.ศ. 2505

บทคัดย่อ

          ระบบกฎหมายคอมมอนลอว์ (common law system) มีกฎหมายสำคัญเรียกว่ากฎหมายทรัสต์ (trust law) ซึ่งเป็นส่วนหนึ่งของกฎหมายเอควิตี้ (equity) โดยกฎหมายทรัสต์เป็นแนวคิดเกี่ยวกับการบริหารจัดการทรัพย์สินเพื่อคุ้มครองผู้ได้รับผลประโยชน์ที่แท้จริงจากกองทรัพย์สิน และปกป้องจากการกระทำของผู้ครอบครองทรัพย์สินของบุคคลอื่นที่ไม่เป็นธรรม ไม่เหมาะสม หรือเอาเปรียบผู้รับผลประโยชน์ โดยกฎหมายทรัสต์ดังกล่าว แบ่งประเภทของทรัสต์ออกเป็น 2 ลักษณะ ทรัสต์ที่เกิดขึ้นจากเจตนาชัดแจ้งจากผู้ที่ประสงค์จัดตั้งเรียกว่า express trust เช่น ทรัสต์สำหรับจัดการพินัยกรรมและผู้จัดการมรดก charity trust หรือทรัสต์เพื่อการกุศล และทรัสต์ที่มิได้เกิดขึ้นจากเจตนาที่ชัดเจน แต่เกิดขึ้นจากผลของกฎหมายเพื่อบรรลุวัตถุประสงค์ความเป็นธรรมหรือความชอบธรรมในสังคมหรือกำหนดขึ้นจากคำพิพากษาของศาล ซึ่งอาจจะแบ่งออกเป็นประเภท ย่อยอีกหลายประเภท เช่น constructive trust ทรัสต์โดยผลจากกฎหมาย หรือ resulting trust ทรัสต์ที่กลับมาเป็นประโยชน์กับผู้จัดตั้งกองทรัสต์หรือผู้รับโอนทรัพย์สิน

          constructive trust หรือทรัสต์โดยผลของกฎหมาย เป็นกองทรัสต์ที่เกิดขึ้นโดยผลของกฎหมาย หรือจากผลของคำพิพากษาเพื่อให้เกิดความเป็นธรรมในสังคม ซึ่งเกิดขึ้นในกรณีที่ผู้ครอบครองหรือผู้ที่มีอำนาจในการบริหารจัดการทรัพย์สินเพื่อประโยชน์แก่บุคคลอื่น กระทำการใด ๆ ที่เกี่ยวข้องกับทรัพย์สินดังกล่าวโดยมิชอบ ไม่เป็นธรรม หรือขาดจิตสำนึกในการปฏิบัติหน้าที่ของตนพึงกระทำ (unconscious manner) ต้องดำเนินการเยียวยาความเสียหายจากผลกระทบที่เกิดขึ้นกับผู้รับผลประโยชน์ที่แท้จริงในกองทรัพย์สินนั้น (equitable remedy)

          charity trust หรือทรัสต์เพื่อการกุศล เป็นกองทรัสต์ส่งเสริมหรือมีวัตถุประสงค์ที่จัดตั้งขึ้นเพื่อการกุศลหรือกิจการสาธารณประโยชน์ โดยการบริหารจัดการกองทรัพย์สินนั้นเพื่อสนับสนุนในกิจการที่เป็นประโยชน์ต่อสังคม เช่น โรงเรียน ศาสนา โรงพยาบาล หรือมูลนิธิ

          บทความนี้ ผู้เขียนมีจุดมุ่งหมายนำเสนอสภาพปัญหาที่เกิดขึ้นในปัจจุบันเกี่ยวกับ การบริหารจัดการทรัพย์สินของวัดไทยที่ก่อให้เกิดปัญหาและผลกระทบอย่างใหญ่หลวงต่อความเชื่อมั่นและศรัทธาของประชาชนในฐานะพุทธศาสนิกชน อันเนื่องมาจากกฎหมายที่ใช้บังคับในปัจจุบันที่ค่อนข้างมีข้อจำกัดหลายประการ มีปัญหาในการบังคับใช้ และการนำไปปฏิบัติเกิดช่องโหว่และข้อบกพร่อง เกิดการทุจริต การประพฤติผิดพระธรรมวินัยและไม่เหมาะสมในการดำรงสมณสารูปของพระภิกษุสงฆ์ พระสังฆาธิการและผู้ที่เกี่ยวข้องในฐานะผู้แทนของวัด โดยบทความฉบับนี้ เริ่มต้นนำเสนอให้เห็นถึงภาพรวมของการปกครองคณะสงฆ์ไทยตั้งแต่อดีตจนถึงปัจจุบัน กฎหมายคณะสงฆ์และกฎหมายอื่นที่เกี่ยวข้อง สิกขาบท จริยา และพระธรรมวินัยของพระภิกษุสงฆ์ บทบาทอำนาจหน้าที่ของพระสังฆาธิการและผู้ที่เกี่ยวข้อง เช่น กรรมการวัด ไวยาวัจกร ทรัพย์สินของวัดและศาสนสมบัติของวัดและการจัดการทรัพย์สินของวัดในปัจจุบันภายใต้กฎหมายของคณะสงฆ์และกฎมหาเถรสมาคมที่เกี่ยวข้อง จากนั้น ผู้เขียนได้เปรียบเทียบกับการบริหารจัดการทรัพย์สิน ภายใต้กฎหมายทรัสต์ในระบบกฎหมายคอมมอนลอว์ ซึ่งเป็นการบริหารจัดการทรัพย์สินเพื่อประโยชน์ที่แท้จริงให้แก่ผู้รับผลประโยชน์ โดยนำเสนอแนวคิดใหม่ที่ในประเทศไทยยังไม่ปรากฏแนวคิดเกี่ยวกับการจัดตั้งกองทรัสต์แบบ constructive trust และ charity trust ให้นำมาใช้กับกองทรัพย์สินของวัดและการบริหารจัดการทรัพย์สินของวัดไทย เช่น ที่ดิน ที่วัด ที่ธรณีสงฆ์ ที่กัลปนา เงินบริจาค เงินทำบุญ ทรัพย์สิน และของมีค่าของวัด รวมถึงศาสนสมบัติของวัดที่เป็นทรัพย์สิน ต่าง ๆ โดยให้มีผลเป็นกองทรัสต์ที่มีฐานะนิติบุคคลตามกฎหมายและได้รับความคุ้มครองเพื่อประโยชน์ที่แท้จริงกับสาธารณชน รวมถึง กำหนดให้ผู้แทนของวัดและผู้ที่เกี่ยวข้องอยู่ในฐานะของทรัสตี (trustee) ในการบริหารจัดการทรัพย์สินของวัดและอยู่ในความสัมพันธ์ของผู้ที่ได้รับความไว้วางใจ (fiduciary relationship) มีคุณสมบัติที่เหมาะสม (fit and proper) และไม่มีลักษณะต้องห้ามปฏิบัติหน้าที่ดูแลทรัพย์สินของวัดอย่างดีที่สุดและเป็นประโยชน์สูงสุดภายใต้มาตรฐานของหน้าที่เรียกว่า fiduciary duty ตามระบบกฎหมายคอมมอนลอว์ ธรรมจริยา และสิกขาบทในพระธรรมวินัยต่าง ๆ รวมถึงกำหนดบทลงโทษในการปฏิบัติหน้าที่ นอกจากนั้น ผู้แทนของวัดและผู้เกี่ยวข้องจะต้องบริหารจัดการทรัพย์สินของวัดหรือกองทรัสต์ภายใต้คณะบุคคลหรือคณะผู้แทนในฐานะเจ้าพนักงานของรัฐบริหารจัดการทรัพย์สินของวัดตามแนวทางหลักการธรรมาภิบาลหรือการกำกับดูแลกิจการที่ดีหรือ good governance กำหนดอำนาจหน้าที่และความรับผิดชอบ ระบบการบริหารงานทรัพย์สินของวัด ระบบการตรวจสอบ ระบบการบริหารความเสี่ยงและกำกับดูแล (risk management and compliance) ระบบบัญชีและการเปิดเผยข้อมูลที่เป็นมาตรฐานและโปร่งใสต่อสาธารณชน รวมถึงระบบการร้องเรียนและการแจ้งเบาะแสการกระทำความผิด