การสร้างมูลค่าเพิ่มจากทุนวัฒนธรรมในเศรษฐกิจสร้างสรรค์: กรณีศึกษาผู้ประกอบธุรกิจพิธีบวงสรวงพญาศรีสัตตนาคราช จังหวัดนครพนม
Article Sidebar
Main Article Content
บทคัดย่อ
บทความวิจัยนี้มีวัตถุประสงค์เพื่อศึกษากระบวนการสร้างมูลค่าเพิ่มจากทุนวัฒนธรรมบูชาพญานาคของกลุ่ม ผู้ประกอบธุรกิจรับจัดพิธีกรรมบวงสรวง ณ ลานพญาศรีสัตตนาคราช เทศบาลเมืองนครพนม จังหวัดนครพนมสู่การพัฒนาเศรษฐกิจสร้างสรรค์ในระดับท้องถิ่น โดยใช้ระเบียบวิธีวิจัยเชิงคุณภาพ ประกอบด้วยการวิจัยเอกสาร การสังเกตการณ์ อย่างมีส่วนร่วม และการสัมภาษณ์เจาะลึกผู้ให้ข้อมูลสำคัญที่คัดเลือกแบบเจาะจง จำนวน 6 คน ได้แก่ ผู้ประกอบธุรกิจ รับจัดพิธีกรรมบวงสรวงแบบครบวงจร พราหมณ์ผู้นำพิธีกรรม นางรำในพิธีบวงสรวง ผู้อำนวยการ การท่องเที่ยวแห่งประเทศไทย สำนักงานนครพนม ผู้ดูแลลานพญาศรีสัตตนาคราช และผู้มีจิตศรัทธาที่ใช้บริการพิธีกรรม โดยใช้กรอบแนวคิด ทุนวัฒนธรรม (Cultural capital) เศรษฐกิจสร้างสรรค์ (Creative economy) และ เศรษฐกิจ พิธีกรรม (Ritual economy) เป็นกรอบ ในการวิเคราะห์ ผลการศึกษาพบว่า ผู้ประกอบธุรกิจรับจัดพิธีกรรมบวงสรวงสามารถ สร้างมูลค่าเพิ่มทุนวัฒนธรรม บูชาพญานาคซึ่งเป็นทุนวัฒนธรรมที่จับต้องไม่ได้ ให้กลายเป็นสินค้าที่มีมูลค่าเพิ่มทางเศรษฐกิจ โดยผ่านกระบวนการ 3 ลักษณะ คือ (1) การออกแบบบริการพิธีบวงสรวง 3 รูปแบบ (ขนาดเล็ก กลาง ใหญ่) (2) การประกอบสร้าง เครื่องบวงสรวง เชิงสัญลักษณ์ เช่น พานบายศรีพญานาคเจ็ดเศียร พานพญานาคเก้าองค์ น้ำเก้าสี และลูกแก้ว เก้าสี ให้กลายเป็นสินค้าทางวัฒนธรรม (Cultural commodity) และ (3) การสร้างเครือข่ายผู้ประกอบการทางวัฒนธรรม รายย่อยในรูปแบบบริการครบวงจร (One-stop service) ที่เชื่อมโยงพราหมณ์ นางรำ ผู้ผลิตเครื่องบูชา และธุรกิจที่เกี่ยวเนื่อง ก่อให้เกิดห่วงโซ่คุณค่า (Value chain) ที่กระจายรายได้สู่ชุมชนไม่ต่ำกว่า 100 ล้านบาทในช่วงเทศกาลประจำปี ผู้ประกอบธุรกิจดังกล่าวจึงทำหน้าที่เป็นผู้ประกอบการทางวัฒนธรรม (Cultural entrepreneur) ที่เป็นสื่อกลางระหว่างโลกแห่ง ความศักดิ์สิทธิ์และโลกแห่งตลาด สะท้อนการบูรณาการอย่างมีพลวัต ระหว่างเศรษฐกิจพิธีกรรมและเศรษฐกิจสร้างสรรค์ ในบริบทท้องถิ่นไทย
Article Details
อนุญาตภายใต้เงื่อนไข Creative Commons Attribution-NonCommercial-NoDerivatives 4.0 International License.
1) บทความนี้เป็นลิขสิทธิ์ของสถาบันวิจัยสังคม จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย แต่ความคิดเห็นและเนื้อหาเป็นของผู้แต่ง
2) ทัศนะและความคิดเห็นที่ปรากฏในบทความในวารสารวิจัยสังคมและปริทัศน์ สถาบันวิจัยสังคม จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย ถือเป็นความรับผิดชอบของผู้แต่งบทความนั้น และไม่ถือเป็นทัศนะและความรับผิดชอบของกองบรรณาธิการวารสารวิจัยสังคมและปริทัศน์ สถาบันวิจัยสังคม จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย กองบรรณาธิการไม่สงวนสิทธิ์ในการคัดลอก แต่ให้ระบุถึงการอ้างอิง
เอกสารอ้างอิง
Adams, K. M. (2006). Art as politics: Re-crafting Identities, Tourism, and Power in Tana Toraja, Indonesia. University of Hawai'i Press.
Bourdieu, P. (1977). Outline of a theory of practice. Cambridge University Press.
Bourdieu, P. (1986). The forms of capital. In J. G. Richardson (Ed.), Handbook of theory and research for the sociology of education (pp.241–258). Greenwood.
Buasai, S., & Wattanakul, T. (2025). Management of Thai Cultural Capital: Theory and Practice [การจัดการทุนวัฒนธรรมไทย ทฤษฎีและการปฏิบัติ]. Program Management Unit for Area Based Development. (in Thai)
Callon, M. (Ed.). (1998). The laws of the markets. Blackwell Publishers.
Chiamongkol, W., Buadaeng, K. (2022). Production of Amulet from the Naga Myth Motif in Khamchanot [อนุภาคนิทานสู่ไสยพาณิชย์: การผลิตเครื่องรางของขลังพญานาคที่คำชะโนด]. Journal of Social Academic, Faculty of Social Sciences, Chiang Rai Rajabhat University, 15(2), 20–39. https://so04.tci-thaijo.org/index.php/social_crru/article/view/258208 (in Thai)
Chomphol, A. (2020). The Commodification of Culture: A Case Study of Sacrificial Dance Prince Ptajak Sinlapakhom, Udon Thani [กระบวนการทำให้วัฒนธรรมกลายเป็นสินค้า: กรณีศึกษาการรำหมู่บวงสรวงกรมหลวงประจักษ์ศิลปาคม จังหวัดอุดรธานี]. M.A. Thesis, Faculty of Economics, Chulalongkorn University. (in Thai)
Comaroff, J. L., & Comaroff, J. (2009). Ethnicity, Inc. University of Chicago Press.
Creative Economy Agency (Public Organization). (2025). About CEA [ข้อมูลเกี่ยวกับเศรษฐกิจสร้างสรรค์]. https://www.cea.or.th/th/about (in Thai)
Denzin, N. K. (2017). The research act: A theoretical introduction to sociological methods. Routledge. https://doi.org/10.4324/9781315134543
Empan, Chitrakorn. (2002). Phaya Naga, God of the Mekong River Basin: Rituals and Belief Systems. Master of Anthropology Thesis Department of Anthropology. Graduate School: Chulalongkorn University.
Fligstein, N. (1996). Markets as politics: A political-cultural approach to market institutions. American Sociological Review, 61(4), 656–673. https://doi.org/10.2307/2096398
Glaser, B. G., & Strauss, A. L. (1967). The discovery of grounded theory: Strategies for qualitative research. Aldine.
Guest, G., Bunce, A., & Johnson, L. (2006). How many interviews are enough? An experiment with data saturation and variability. Field Methods, 18(1), 59–82. https://doi.org/10.1177/1525822X05279903
Howkins, J. (2013). The creative economy: How people make money from ideas. Penguin.
Hsieh, H.-F., & Shannon, S. E. (2005). Three approaches to qualitative content analysis. Qualitative Health Research, 15(9), 1277–1288. https://doi.org/10.1177/1049732305276687
Jansuri, A. (2021). Mutelu: Belief and Tourism [มูเตลู: ความเชื่อกับการท่องเที่ยว]. Journal of Cultural Approach, 20(1), 220–240. (in Thai)
Jiaviriyaboonya, P. (2013). Re-conceptualizing the belief of Naga: A Comparative Study on the Local Worldviews among the Lao-Isan ethnic Group in Nakhon-Phanom and the Laotians in Khammuane of Lao PDR [การนิยามความหมายใหม่ของความเชื่อเรื่องนาค: การศึกษากระบวนทัศน์ท้องถิ่นเชิงเปรียบเทียบของกลุ่มชาติพันธุ์ลาว-อีสานในจังหวัดนครพนมและแขวงคำม่วน (สปป. ลาว)]. Journal of the Way Human Society, 1(2), 52–69. (in Thai)
Khongsanoh, P. (2025). “Mutelu” business of faith: Opportunities to create value for the Thai economy [“มูเตลู” ธุรกิจแห่งศรัทธา โอกาสสร้างมูลค่าให้เศรษฐกิจไทย]. Secretariat of the House of Representatives. Retrieved May 30, 2026, from https://library.parliament.go.th/en/radioscript/rr2568-feb3 (in Thai)
Kitirianglarp, K., & Tumdee, P. (Eds.). (2025). The magic of creativity: A critical study of value transformation processes in the cultural economy [มายากลของความสร้างสรรค์: การศึกษาเชิงวิพากษ์ว่าด้วยกระบวนการแปลงมูลค่าในเศรษฐกิจวัฒนธรรม]. Faculty of Social Sciences, Chiang Mai University. (in Thai)
Lim, L., & Lee, H.-K. (Eds.). (2019). Routledge handbook of cultural and creative industries in Asia. Routledge. https://doi.org/10.4324/9781315660509
Lincoln, Y. S., & Guba, E. G. (1985). Naturalistic inquiry. Sage Publications.
Malangpoo, N. (2023). Sacred Beings Worship and the Uncertain Economy: Religious Practices of the Contemporary Thai Neoliberal Subjects [การบูชาสิ่งศักดิ์สิทธิ์กับเศรษฐกิจแห่งความไม่แน่นอน: ชีวิตทางศาสนาของตัวตนในกระแสเสรีนิยมใหม่ในสังคมไทยปัจจุบัน]. Journal of Social Sciences (Chiang Mai University), 35(1), 162–187. https://cmudc.library.cmu.ac.th/frontend/Info/item/dc:176298 (in Thai)
Marshall, M. N. (1996). The key informant technique. Family Practice, 13(1), 92–97. https://doi.org/10.1093/fampra/13.1.92
Meemu, P. (2025). Naga: Narratives, Beliefs and Rituals in Chaiyaphum Province. [พญานาค เรื่องเล่า ความเชื่อและพิธีกรรมในจังหวัดชัยภูมิ]. Savant Journal of Social Sciences, 2(6), 44–55. https://so16.tci-thaijo.org/index.php/SJ_SS/article/view/2714 (in Thai)
Moonsap, P. (2021). Creative folklore related to the Naga belief in the upper northeastern region of Thailand [คติชนสร้างสรรค์จากความเชื่อเรื่องพญานาคในภาคอีสานตอนบนของประเทศไทย] [Doctoral dissertation, Chulalongkorn University]. Chula ETD. https://digital.car.chula.ac.th/chulaetd/5328 (in Thai)
Nakhon Phanom Province. (2024). Driving Nakhon Phanom Restination toward a major leisure city by the Nakhon Phanom Chamber of Commerce [การขับเคลื่อนจังหวัดนครพนม Restination สู่เมืองหลักแห่งการพักผ่อน โดยหอการค้าจังหวัดนครพนม]. http://www2.nakhonphanom.go.th/news/detail/1775 (in Thai)
NBT Connext. (2025). Creative economy and the power of Thai culture in the new era [เศรษฐกิจสร้างสรรค์และพลังวัฒนธรรมไทยในยุคใหม่]. Ministry of Culture. (in Thai)
Noppakor, N., Kheokao, J., & Poomduang, T. (2023). The belief of Naga in Thai society [ความเชื่อเรื่องพญานาคในบริบทสังคมไทย]. Journal of Social Science and Cultural, 7(6), 98–108. https://so06.tci-thaijo.org/index.php/JSC/article/view/264129 (in Thai)
Office of Contemporary Art and Culture. (2021). Annual report 2021 of the Office of Contemporary Art and Culture [รายงานประจำปี 2564 ของสำนักงานศิลปวัฒนธรรมร่วมสมัย]. Ministry of Culture. (in Thai)
Patton, M. Q. (2015). Qualitative research & evaluation methods: Integrating theory and practice (4th ed.). Sage Publications.
Phungpracha, E. (2023). Contemporary culture and cultural entrepreneurs: A “mechanism” for sustainably enhancing cultural value and economic value [วัฒนธรรมร่วมสมัย ผู้ประกอบการทางวัฒนธรรม “กลไก” การเพิ่มคุณค่าวัฒนธรรมและมูลค่าเศรษฐกิจอย่างยั่งยืน]. Princess Maha Chakri Sirindhorn Anthropology Centre. https://www.sac.or.th/portal/th/article/detail/532 (in Thai)
Siamrath. (2025). The 9th anniversary of Phaya Sri Sattanakharat: Faith, prestige, generating 500 million baht annually [ครบรอบ 9 ปี พญาศรีสัตตนาคราช สู่ศรัทธา บารมี สร้างเศรษฐกิจ ปีละ 500 ล้านบาท]. https://archive.siamrath.co.th/n/633732 (in Thai)
Singsuwan, A., & Phueaksom, T. (2020). From “Chao Pu” to “Phaya Sri Suttho Bodhisattva”: A Modification of Naga Cosmology Belief of Kham Chanot People. [จาก “เจ้าปู่” ถึง “พญาสุทโธโพธิสัตว์”: การปรับเปลี่ยนจักรวาลวิทยาในความเชื่อเรื่องพญานาคของผู้คนคำชะโนด]. Journal of Humanities and Social Sciences Ubon Ratchathani University, 11(1), 146–175. https://so02.tci-thaijo.org/index.php/human_ubu/article/view/228905 (in Thai)
Throsby, D. (1999). Cultural capital. Journal of Cultural Economics, 23(1–2), 3–12. https://doi.org/10.1023/A:1007543313370
Tremblay, M.-A. (1957). The key informant technique: A nonethnographic application. American Anthropologist, 59(4), 688–701. https://doi.org/10.1525/aa.1957.59.4.02a00100
Verter, B. (2003). Spiritual capital: Theorizing religion with Bourdieu against Bourdieu. Sociological Theory, 21(2), 150–174. https://doi.org/10.1111/1467-9558.00182
Wells, E. C. (2012). Ritual and economy in the ancient Andes. University of Texas Press.
Wells, E. C., & McAnany, P. A. (Eds.). (2008). Dimensions of ritual economy (Research in Economic Anthropology, Vol. 27). Emerald.
Wongchai, S. (2022). Faith, spirit, and the creative economy: Interpreting culture in the digital age [ศรัทธา จิตวิญญาณ และเศรษฐกิจสร้างสรรค์: การตีความวัฒนธรรมในยุคดิจิทัล]. Thammasat University. (in Thai)
Yang, M. M. (2000). Putting global capitalism in its place: Economic hybridity, Bataille, and ritual expenditure. Current Anthropology, 41(4), 477–509.
