การวิเคราะห์กลวิธีการใช้โวหารภาพพจน์ที่ปรากฏในคัมภีร์วิสุทธิมรรค

บทคัดย่อ

         บทความวิจัยนี้ มีวัตถุประสงค์ ๓ ประการ คือ (๑) เพื่อศึกษาแนวคิดโวหารภาพพจน์ (๒) เพื่อศึกษาประวัติความเป็นมาโครงสร้างและเนื้อหาของคัมภีร์วิสุทธิมรรค (๓) เพื่อวิเคราะห์กลวิธีการใช้โวหารภาพพจน์ที่ปรากฏในคัมภีร์วิสุทธิมรรค ซึ่งเป็นการวิจัยเชิงเอกสาร Documentary Research โดยศึกษาจากคัมภีร์คัมภีร์วิสุทธิมรรค และหนังสือที่เกี่ยวข้อง ผลการวิจัยพบว่า โวหารภาพพจน์เป็นกลวิธีทางภาษาที่ช่วยสร้างอารมณ์ จินตภาพ และความหมายที่ลึกซึ้ง ทำให้การสื่อสารมีความชัดเจน มีอรรถรส และเข้าถึงผู้ฟังหรือผู้อ่านได้ง่ายขึ้น โวหารภาพพจน์ที่ปรากฏแบ่งได้เป็น ๙ ประเภท ได้แก่ อุปมา อุปลักษณ์ บุคลาธิษฐาน อติพจน์ สัทพจน์ นามนัย ปรพากย์ สัญลักษณ์ และอวพจน์ โดยการใช้โวหารภาพพจน์เหล่านี้ ต้องสัมพันธ์กับบริบท เพื่อสร้างภาพและอารมณ์ที่สอดคล้องกับคำสอน ในเชิงประยุกต์ โวหารภาพพจน์สามารถนำไปใช้ในงานเขียน วรรณคดี การพูด และการสื่อสาร โดยเฉพาะในวรรณกรรมพระพุทธศาสนา ช่วยถ่ายทอดหลักธรรมเชิงลึกให้เข้าใจง่ายและในวรรณกรรมไทยช่วยเพิ่มความงามและคุณค่าทางอารมณ์ จึงนับว่าเป็นเครื่องมือสำคัญในการสื่อสารเชิงสร้างสรรค์ที่ทำให้เนื้อหามีชีวิตชีวาและทรงพลังการศึกษาคัมภีร์วิสุทธิมรรค พบว่าเป็นผลงานสำคัญของพระพุทธโฆสาจารย์ แต่งขึ้นราวพุทธศตวรรษที่ ๑๐ เพื่อเป็นคู่มือปฏิบัติธรรมแก่พระภิกษุและพุทธศาสนิกชน โดยมีโครงสร้างครอบคลุมไตรสิกขา ได้แก่ ศีล สมาธิ และปัญญา รวม ๒๓ ปริจเฉท เนื้อหามุ่งอธิบายการฝึกกาย วาจา จิต และการเจริญปัญญาเพื่อบรรลุวิมุตติ ด้วยการใช้ร้อยแก้วและร้อยกรองอย่างเป็นระบบ ทำให้คัมภีร์วิสุทธิมรรคนี้ได้รับการยกย่องว่าเป็น “คัมภีร์แม่บทแห่งการฏิบัติ” ผลการวิเคราะห์กลวิธีโวหารภาพพจน์ พบว่ามีการใช้รวม ๒๐๓ ครั้ง โดยเด่นชัดที่เกี่ยวกับศีล สมาธิ และปัญญา ๕ ประเภท คือ อุปมา อุปลักษณ์ ปฏิพจน์ อติพจน์ และบุคลาธิษฐาน ซึ่งพบมากที่สุดในหมวดศีล รองลงมาคือหมวดสมาธิ และหมวดปัญญา การใช้โวหารภาพพจน์เหล่านี้ มีบทบาทสำคัญในการเพิ่มคุณค่าทางภาษา กระตุ้นจินตนาการ และทำให้เนื้อหาที่ซับซ้อนเข้าใจง่ายขึ้น นอกจากนี้งานวิจัย
ยังได้พัฒนา R.I.C.E.S. Model เป็นองค์ความรู้ใหม่ในการอธิบายกระบวนการสื่อสารเชิงโวหาร ประกอบด้วย ๕ ขั้นตอน ได้แก่ (๑) R – การบูรณาการโวหาร (๒) I – การสร้างภาพในจิต (๓) C – การกระตุ้นการคิดวิเคราะห์ (๔) E – การสร้างอารมณ์ร่วม (๔) S – การใช้สัญลักษณ์ทำให้เข้าใจง่าย โมเดลนี้สามารถประยุกต์ใช้ได้ทั้งในด้านการเรียนการสอน การวิจัย การเผยแผ่ธรรมะ การปฏิบัติธรรม และนวัตกรรมดิจิทัล

         โดยสรุป การใช้โวหารภาพพจน์ในคัมภีร์วิสุทธิมรรคไม่เพียงช่วยถ่ายทอดหลักธรรมให้เข้าใจง่ายและเข้าถึงผู้เรียน แต่ยังเชื่อมโยงงานวิจัยเข้ากับการสื่อสารและการปฏิบัติธรรมในปัจจุบันทำให้พระพุทธศาสนามีชีวิตชีวา และนำผู้ปฏิบัติไปสู่เป้าหมายสูงสุด คือความหลุดพ้น