การพัฒนาจิตในเตภูมิกถา

บทคัดย่อ

          การศึกษาวิจัยเรื่อง การพัฒนาจิตในเตภูมิกถานี้มีวัตถุประสงค์ ๓ ประการ คือ (๑) เพื่อศึกษาความเป็นมาและโครงสร้างในเตภูมิกถา (๒) เพื่อศึกษาคำอธิบายเรื่องจิตที่ปรากฏในเตภูมิกถา (๓) เพื่อเสนอแนวทางการพัฒนาจิตในเตภูมิกถา โดยใช้ระเบียบการวิจัยเชิงเอกสาร (Documentary Research)

          ผลการศึกษาวิจัยพบว่า เตภูมิกถา เป็นบทพระราชนิพนธ์ของพระมหาธรรมราชาที่ ๑ (พญาลิไท) ซึ่งแต่งขึ้นเมื่อปีพุทธศักราช ๑๘๘๘ โดยมีพระประสงค์ที่จะเทศนาโปรดพระมารดาเป็นการทดแทนพระคุณและเพื่อให้เกิดความเข้าใจในพระอภิธรรม มีโครงสร้างโดยแบ่งออกเป็น ๑๑ กัณฑ์ คือ (๑) นรกภูมิ (๒) เปรตภูมิ (๓) อสูรกายภูมิ (๔) เดรัจฉานภูมิ (๕) มนุสสภูมิ (๖) ฉกามาวจรสวรรค์ (๗) รูปาวจรภูมิ (๘) อรูปวจรภูมิ (๙) อวินิโภครูป (๑๐) โอกาสมหากัลป์ปสุญญตา (๑๑) นิพพานกถา ในเตภูมิกถามุ่งอธิบายปฏิสนธิจิต (๑๙) ดวง ได้แก่ อกุศลวิบากอุเบกขาสันตีรณปฏิสนธิจิต ๑ ดวง นำเกิดในอบายภูมิ ๔ กุศลวิบากอุเบกขาสันตีรณปฏิสนธิ ๑ ดวง นำเกิดเป็นมนุษย์และเทวดาไม่สมประกอบ มหาวิปากปฏิสนธิ ๘ ดวง นำเกิดเป็นมนุษย์และเทวดา รูปาวจรวิปากปฏิสนธิ ๕ ดวงนำเกิดเป็นรูปพรหม อรูปาวจรวิปากปฏิสนธิ ๔ ดวง นำเกิดเป็นอรูปพรหม การพัฒนาจิตในเตภูมิกถามี ๔ แนวทาง คือ (๑) พัฒนาจิตในระดับกามาวจรโดยวิธีทางกุศลกรรมบถ ๑๐ ประการเพื่อบังเกิดเป็นมนุษย์และเทวดา (๒) พัฒนาจิตในระดับสมาธิรูปฌานจิต เพื่อบังเกิดเป็นรูปพรหม (๓) พัฒนาจิตในระดับสมาธิอรูปฌานจิต เพื่อบังเกิดเป็นอรูปพรหม (๔) พัฒนาจิตระดับโลกุตตระเพื่อเข้าถึงพระนิพพานโดยวิธีการทางสมถกรรมฐานและวิปัสสนากรรมฐาน