การปฏิบัติกรรมฐานเพื่อรักษาตนตามแนวอัตตวรรคในอรรถกถาธรรมบท

บทคัดย่อ

          งานวิจัยนี้มีวัตถุประสงค์ ๓ ประการคือ (๑) เพื่อศึกษาการปฏิบัติกรรมฐานในคัมภีร์พระพุทธศาสนา (๒) เพื่อศึกษาโครงสร้างและเนื้อหาของอัตตวรรคในคัมภีร์ธรรมบท (๓) เพื่อวิเคราะห์การปฏิบัติกรรมฐานเพื่อรักษาตนตามแนวทางอัตตวรรคในอรรถกถาธรรมบท เป็นการวิจัยเชิงเอกสารโดยศึกษาข้อมูลจากพระไตรปิฎกและอรรถกถา

          ผลการวิจัยพบว่าการปฏิบัติกรรมฐานทางพระพุทธศาสนามี ๒ ประเภท คือ สมถกรรมฐานและวิปัสสนากรรมฐาน สมถกรรมฐานปฏิบัติตามกรอบของอารมณ์กรรมฐาน ๔๐ วิธี ส่วนวิปัสสนากรรมฐานคือการปฏิบัติกำหนดรูปนามในกรอบของไตรลักษณ์คือ อนิจจัง ทุกขัง อนัตตา โครงสร้างเนื้อหาของอัตตวรรค ทั้ง ๑๐ เรื่องเป็นการนำเสนอเรื่องราวของบุคคลและคาถาที่พระพุทธเจ้าตรัสสอนการรักษาตนทั้ง ๑๐ เรื่องได้แก่เรื่อง โพธิราชกุมาร พระอุปนันทศากยะ พระปธานิกติสสเถระ มารดาของพระกุมารกัสสปะ มหากาลอุบาสก พระเทวทัต สังฆเภทปริสักกนะ (การกระเสือกกระสนเพื่อจะทำลายสงฆ์) พระกาลเถระ จูฬกาลอุปาสก อัตตทัตถเถระ เป้าหมายหลักในการรักษาตนคือ การบรรลุพระนิพพาน หากไปไม่ถึงเป้าหมายหลัก จะได้เป้าหมายรองคือเกิดในโลกมนุษย์และเกิดในสวรรค์ การรักษาตนมี ๒ แบบ คือ (๑) การรักษาตนแบบคฤหัสถ์ ในกรอบของ ทาน ศีล ภาวนา (๒) การรักษาตนแบบบรรพชิตคือการเจริญวิปัสสนากรรมฐาน ในอัตตวรรคทั้ง ๑๐ เรื่องนั้นจำนวน ๗ เรื่องเกี่ยวกับวิปัสสนา จำนวน ๓ เรื่องชี้ให้เห็นถึงการไม่รักษาตน การแสดงธรรมของพระพุทธเจ้ามี ๒ ลักษณะคือ (๑) สมมุติสัจจะ (๒) ปรมัตถสัจจะ คำว่า ตน ทั้ง ๑๐ เรื่องเป็นภาษาสมมุติสัจจะ เมื่อว่าโดยปรมัตถสัจจะแล้ว คำว่า ตน ไม่มี เป็นเพียงขันธ์ ๕ อายตนะ ธาตุ เท่านั้น ขันธ์ ๕ เป็นวิปัสสนาภูมิ การที่พระพุทธเจ้าตรัสสมมุติสัจจะเพื่อให้บุคคลมีหิริโอตตัปปะ ให้บุคคลทราบเรื่องกรรม เพื่อต้องการบอกชื่อบุคคลที่สร้างเสนาสนะ เพื่อบอกให้ทราบว่าบุคคลกระทำอนันตริยกรรม เพื่อบอกให้ทราบว่าบุคคลมีพรหมวิหาร เพื่อบอกให้ทราบว่าบุคคลบรรลุปุพเพนิวาสานุสสติญาณ เพื่อบอกให้ทราบว่าบุคคลถวายทาน บุคคลรับทาน พระพุทธเจ้าใช้ภาษาสมมุติแสดงธรรมหลังจากนั้นทรงใช้ภาษาปรมัตถ์เพื่อให้บุคคลได้เข้าถึงวิปัสสนาญาณ