รูปแบบการปฏิบัติกรรมฐานและการประยุกต์ใช้ในสังคมไทย

บทคัดย่อ

          การปฏิบัติกรรมฐานได้กลายเป็นวิถีชีวิตของคนไทยมาช้านาน  สังคมไทยมีพัฒนาการเกี่ยวกับกรรมฐานและการประยุกต์ใช้ แบ่งตามสมัยการปกครอง ๔ ช่วง คือ สุโขทัย อยุธยา ธนบุรี และรัตนโกสินทร์ รวมระยะเวลาประมาณ ๗๐๐-๘๐๐ ปี  บทความนี้ได้ศึกษาจากพงศาวดาร ศิลาจารึก จดหมายเหตุ พระไตรปิฎก อรรถกถา และเอกสารที่เกี่ยวกับพระพุทธศาสนา

          จากการศึกษาพบว่า สมัยสุโขทัยมีการปฏิบัติสมถะและวิปัสสนา โดยเฉพาะพระอรัญญวาสี (พระป่า) ใช้กรรมฐานเพื่อพัฒนาจิตใจ มีเป้าหมายเพื่อเป็นพระพุทธเจ้าในอนาคต ได้รับอิทธิพลจาก   ลังกาวงศ์ สมัยอยุธยามีการปฏิบัติสมถกรรมฐาน เช่น กสิณ การชักประคำ เป็นต้น มีลักษณะเด่นคือใช้สมาธิรักษาตนให้รอดพ้นจากอันตรายและบรรเทาภัยพิบัติ สมัยธนบุรีมีการปฏิบัติวิปัสสนากรรมฐานเพื่อเป็นเครื่องยึดเหนี่ยวจิตใจ ถือเป็นการใช้กรรมฐานแก้ไขปัญหาสุขภาพจิต สมัยรัตนโกสินทร์ตอนต้น ใช้กรรมฐานเพื่อพัฒนาจิตใจให้เจริญงอกงาม ช่วงตอนกลางรัตนโกสินทร์อาศัยกรรฐานเพื่อหลอมรวมความสามัคคีของคนภายในชาติและสร้างชาตินิยม  รัตนโกสินทร์ช่วงรัชกาลที่ ๖-๘ เป็นระยะการพัฒนาวิปัสสนาธุระแบบธรรมยุต เพื่อพัฒนาจิตใจ จนเป็นที่แพร่หลายในภาคอีสานของไทย

ในสมัยรัชกาลที่ ๙- รัชกาลปัจจุบัน กรรมฐานได้รับการพัฒนาไปในหลายรูปแบบ มี ๕ รูปแบบที่เป็นกระแสหลัก คือแบบพุทโธ สัมมาอรหัง กำหนดลมหายใจ (อานาปานสติ) ยุบหนอ-พองหนอ และรูปนามในสมัยปัจจุบัน กรรมฐานแผ่ออกไปในวงกว้างด้วยเทคโนโลยี ทำให้ง่ายต่อการเข้าถึง และสังคมไทยยังเปิดกว้างในเรื่องดังกล่าว จึงปรากฏการใช้กรรมฐานในหลายลักษณะคือป้องกันโรคทางจิต  บรรเทาความตึงเครียดของจิตใจ พัฒนาจิตใจให้เจริญงอกงาม และเพื่อมรรคผลนิพพาน โดยภาพรวมในสมัยอดีตและปัจจุบัน แม้ว่าจะมีแนวปฏิบัติกรรมฐานที่แตกต่างกัน แต่ในทุกแบบก็มุ่งปฏิบัติตามแนวสติปัฏฐานตามที่ปรากฎในพระไตรปิฎกและมีเป้าหมายสูงสุดอันเดียวกันคือพระนิพพาน