ปฏิสัมพันธ์ของจิตและวัตถุในพุทธปรัชญาเถรวาท

บทคัดย่อ

          บทความนี้ศึกษาปฏิสัมพันธ์ของจิตและวัตถุในพุทธปรัชญาเถรวาท โดยศึกษาจากเอกสารทั้งพระไตรปิฎก อรรถถกถา หนังสือภาษาไทยและภาษาอังกฤษ จากการศึกษาพบว่า จิตในพุทธปรัชญาเถรวาทเป็นนามธรรม เป็นธรรมชาติรู้อารมณ์ จิตมีลักษณะที่หลากหลายนัยและจิตเป็นสิ่งแรกเริ่ม (Origin or Prime) เป็นที่มาให้เกิดกระบวนส่งต่อหรือสันตติต่อสิ่งทั้งที่เป็นรูป (วัตถุหรือสสาร) หรือนาม (อสสาร) ส่วนวัตถุในพุทธปรัชญาเถรวาทคือสสาร (รูปธรรม) และวัตถุหรือธาตุ คือ ธาตุ ๔ เป็นต้น เป็นที่มาของตัวตน ชีวิตและโลก ประเด็นว่าด้วยความสัมพันธ์มีจิต (นามธรรม) และวัตถุ (รูปธรรมหรือสสารหรือธาตุ) เป็นสองสิ่งที่มีความเชื่อมโยงระหว่างกัน รูปกับนามเป็นปัจจัยเอื้อและเกื้อหนุนต่อกัน ดำรงอยู่ด้วยกันพร้อมกันในกระบวนการสร้างชีวิตร่างกายมนุษย์ คือ องค์รวมของนามและรูป (นามรูป) การรับรู้สิ่งภายนอกของจิตผ่านทางอายตนะภายใน ๖ คือ ตา หู จมูก ลิ้น กายและใจ และอายตนะภายนอก ๖ คือ รูป เสียง กลิ่น รส สัมผัส ธรรมารมณ์ เกิดกระบวนการรับรู้ที่เป็นจริง ก่อให้เกิดการผสานกันและกันเกิดวิญญาณความสัมพันธ์เชิงเหตุปัจจัยตามกระบวนปฏิจจสมุปบาท การมองโลกและชีวิตเป็นสิ่งสัมพันธ์ ความว่างของชีวิตหรือความเป็นอนัตตาของชีวิต ชีวิตและการกำเนิดชีวิตและการอยู่เหนือโลกในสองลักษณะในแง่ของพื้นที่เชิงวัตถุและเชิงสภาวะคือจิต แก่นสาระสำคัญปฏิสัมพันธ์ของจิตและวัตถุในพุทธปรัชญาเถรวาทให้ความสำคัญกับสภาวะคืจิตหรือการมุ่งพิจารณาจิตใจหรือการปรับเปลี่ยนจิตเพื่ออยู่เหนือโลกคือโลกแห่งประสาทสัมผัส ด้วยการปรับจิตให้สามารถรับรู้โลกได้อย่างมีประสบการณ์ตรงเป็นการมุ่งตรงที่สภาวะแห่งความว่างหรืออนัตตาที่เข้าใจถึงสรรพสิ่งที่ล้วนประกอบเข้าด้วยสิ่งต่าง ๆ (นานาธาตุ)