คำศัพท์ “ธรรมจักษุ”: การอธิบายผ่านแนวคิดเกมภาษาของลุดวิก วิทเกนสไตน์

บทคัดย่อ

          ในพระไตรปิฎก ธรรมจักษุ หมายถึง โสดาปัตติมรรคเท่านั้น เเต่ในอรรถกถาและฎีกา ธรรมจักษุมีคำนิยามแตกต่างกัน บางแห่งระบุว่า ธรรมจักษุ หมายถึง โสดาปัตติมรรค บางแห่ง หมายถึง มรรค ๓ ผล ๓ บางแห่ง หมายถึง มรรค ๔ ผล ๔ อย่างไรก็ดี อาจถูกวิพากษ์ได้ว่า ธรรมจักษุในคัมภีร์พุทธศาสนามีความกำกวม ขาดความเป็นภววิสัย (objective) ด้วยเหตุนี้ ผู้เขียนจึงมีวัตถุประสงค์เพื่ออธิบายคำศัพท์ ธรรมจักษุผ่านแนวคิดเกมภาษาของลุดวิก วิทเกนสไตน์ เพื่อป้องกันข้อวิพากษ์ดังกล่าว เนื้อหาในบทความนี้แบ่งออกเป็น ๒ ส่วน คือ (๑) แนวคิดเกมภาษาของลุดวิก วิทเกนสไตน์ (๒) การอธิบายคำศัพท์ ธรรมจักษุ ผ่านแนวคิดเกมภาษาของลุดวิก วิทเกนสไตน์ การศึกษาครั้งนี้ได้เก็บรวบรวมข้อมูลเกี่ยวกับคำนิยาม ธรรมจักษุ ในพระไตรปิฎก อรรถกถา ฎีกา และแนวคิดเกมภาษาในหนังสือ Philosophical Investigations แล้วอธิบายคำศัพท์ ธรรมจักษุ ผ่านแนวคิดเกมภาษาของวิทเกนสไตน์  ผลการศึกษาพบว่า (๑) ความหมายตามบริบท ธรรมจักษุมีความหมายสัมพันธ์กับสถานการณ์และบุคคลที่บรรลุธรรม เช่น ในบริบทของพระโสดาบัน หมายถึง โสดาปัตติมรรค ขณะที่ในบริบทของพระอรหันต์ หมายถึง มรรค ๔ ผล ๔ (๒) ภาษาคือส่วนหนึ่งของกิจกรรมในชีวิต การใช้คำว่า ธรรมจักษุ สะท้อนรูปแบบการปฏิบัติธรรมและการบรรลุธรรมในระดับต่าง ๆ (๓) ความคล้ายคลึงในลักษณะครอบครัว ธรรมจักษุมีลักษณะคล้ายคลึงในเชิงความหมาย คือ การบรรลุธรรม แต่แตกต่างในระดับของการละกิเลส (๔) การดำเนินตามกฎ ธรรมจักษุ หมายถึง ดวงตาเห็นธรรมหรือการบรรลุธรรม โดยธรรมจักษุไม่ได้เกิดจากการคิดในเชิงปรัชญาเพียงอย่างเดียว แต่เป็นผลจากการปฏิบัติธรรม นอกจากนี้ การตีความธรรมจักษุต้องอาศัยบริบทการใช้งาน ทั้งนี้เพราะเมื่อตีความธรรมจักษุในบริบทหนึ่งแล้วพบว่า ธรรมจักษุ หมายถึง โสดาปัตติมรรค เเต่เมื่อตีความธรรมจักษุในอีกบริบทหนึ่งก็อาจจะพบว่า ธรรมจักษุ หมายถึง มรรค ๓ ผล ๓