บทความต่างๆ ที่รวมตีพิมพ์อยู่ในวารสารสังคมศาสตร์ ฉบับพิเศษ:วัยรุ่นกับวัฒนธรรมสมัยนิยม เล่มนี้ ถือเป็นความพยายามที่จะเปิดพรมแดนความรู้และนำเสนองานศึกษาเกี่ยวกับวัยรุ่น/วัฒนธรรมวัยรุ่น ตลอดจนวิธีการศึกษาในมิติใหม่ๆ ที่เกี่ยวข้องโยงใยไปกับชีวิตวัยรุ่นและวัฒนธรรมสมัยนิยม เนื้อหาของบทความและงานศึกษาวิจัยที่รวมตีพิมพ์ในวารสารฉบับนี้ครอบคลุมตั้งแต่ (1) แนวคิดทฤษฎีและวิธีการศึกษาวัยรุ่นและวัฒนธรรมสมัยนิยมที่รวบรวมสังเคราะห์ขึ้นมาพอสังเขปโดย ปิ่นแก้ว เหลืองอร่ามศรี (2) งานศึกษาชีวิตวัฒนธรรมของวัยรุ่นกลุ่มต่างๆ ในเมืองเชียงใหม่ (ในแนวมานุษยวิทยาและวัฒนธรรมศึกษา) ที่ไม่ได้มีแค่เพียงเรื่องของวัยรุ่นจากเขตชนบท ทว่ายังมีเรื่องราวของกลุ่มนักศึกษาม้ง และเยาวชนปกาเกาะญอ (ในบทความของ Anjalee Cohen, มยุรินทร์ บุญพิทักษ์ และจุไรพร จิตพิทักษ์ตามลำดับ) รวมจนไปถึง (3) เรื่องของแฟนคลับทีมสโมสรฟุตบอลในเมืองใหญ่เช่นกรุงเทพฯ ซึ่งกล่าวได้ว่าเป็นปรากฏการณ์สังคมหนึ่งที่น่าจับตามองอย่างยิ่งในแวดวงวัยรุ่นศึกษา (ในบทความของสายชล ปัญญชิต) และ (4)เรื่องของสื่อสมัยใหม่ ที่เข้ามาเกี่ยวข้องพัวพันกับชีวิตประจำวันของเยาวชนคนหนุ่มสาว ในหลากหลายมิติ ตั้งแต่กล้องวิดิโอที่กลายเป็นอุปกรณ์ผลิตสารคดีชุมชนของ “กลุ่มละอ่อนยอง” (ในบทความของอภินันท์ ธรรมเสนา) อุปกรณ์ดนตรีที่เป็นทั้งเครื่องมือหากินและสิ่งประดิษฐ์สร้างพื้นที่ทางสังคมแห่งการต่อรองต่อต้านในบริบทของอุตสาหกรรมบันเทิง (ในบทความของอธิป จิตตฤกษ์) และที่น่าสนใจไม่แพ้กัน ที่ทั้งอุตสาหกรรมเพลงและสื่อสิ่งพิมพ์ประเภทปฏิทินและนิตยสาร กลายเป็นพื้นที่แห่งการสถาปนาอำานาจภาพลักษณ์ และความงามของหญิงสาวในสังคมลาวยุคหลังสังคมนิยม (ในบทความของ Warren Mayes) แน่นอนว่า เนื้อหาต่างๆ จากงานเขียนที่ตีพิมพ์อยู่ในวารสารสังคมศาสตร์ฉบับนี้ คงไม่ครอบคลุมประเด็นปัญหาที่น่าสนใจในมิติอื่นๆ อีกเป็นจำนวนไม่น้อยเกี่ยวกับการศึกษาชีวิตวัฒนธรรมของวัยรุ่น (ดังที่ได้พยายามทบทวนมาพอสังเขปข้างต้น) ทว่าก็ถือเป็นการพยายามบุกเบิกครั้งสำคัญที่จะขยายพรมแดนความรู้ทางด้าน “วัยรุ่นศึกษา” ที่แม้จะไม่ใช่เรื่องใหม่ แต่ก็ดูเหมือนว่ายังไม่เป็นที่สนใจกันอย่างกว้างขวางจริงจังในแวดวงสังคมศาสตร์ไทย

วารสารสังคมศาสตร์ฉบับนี้นำเสนอบทความเกี่ยวกับพื้นที่ สังคมและความเป็นตัวตน เนื่องจากสังคมศาสตร์ในปัจจุบันให้ความสนใจเรื่องพื้นที่และสถานที่อย่างมาก สังคมวิทยาและมานุษยวิทยา ซึ่งเคยสนใจสังคมและวัฒนธรรมเป็นหลักและพื้นที่เป็นเรื่องรอง ตอนนี้ก็หันมาสนใจกระบวนการทางพื้นที่มากขึ้น (Spatial Turn) (Walf and Arias,2009) โดยเฉพาะเรื่องพื้นที่ทางสังคม ส่วนภูมิศาสตร์มนุษย์สนใจแนวคิดเกี่ยวกับพื้นที่ (Space) สถานที่ (Place) ทำเลที่ตั้ง (Location) และระดับพื้นที่ (Scale) มาโดยตลอด อย่างไรก็ตาม นับตั้งแต่ทศวรรษ 2530 เป็นต้นมา นักภูมิศาสตร์หันมาสนใจกระบวนการทางวัฒนธรรมมากขึ้น (Cultural Turn) เช่น การสร้างภาพตัวแทนทางพื้นที่ การเมืองเรื่องวัฒนธรรม การเมืองเชิงอัตลักษณ์ เป็นต้น ปรากฏการณ์ดังกล่าวเอื้ออำนวยต่อการศึกษาในลักษณะข้ามสาขาวิชามากขึ้น

วารสาร “สังคมศาสตร์” ฉบับนี้ ได้กำหนดหัวข้อหลักว่าด้วยเรื่อง “ภูมิศาสตร์และการเปลี่ยนแปลงในล้านนา” ซึ่งประกอบไปด้วยบทความที่ผ่านการพิจารณากลั่นกรองจากคณะกรรมการผู้ทรงคุณวุฒิ จำนวน 7 เรื่องด้วยกัน เรื่องแรก “เมืองคืออะไร ฤาเป็นคำถามที่ไร้สาระ” โดย ผู้ช่วยศาสตราจารย์ ดร. ไพโรจน์ คงทวีศักดิ์ เรื่องที่สอง “ลำดับชั้นของชุมชนโบราณสมัยล้านนาในพื้นที่เชียงใหม่ - ลำพูนช่วงพุทธศตวรรษที่ 19 - 22” โดย เชิดศักดิ์ ตรีรยาภิวัฒน์ เรื่องที่สาม “บ้านเวียงเชียงใหม่ การสร้างบ้านและความเป็นถิ่นฐานของชนชั้นกลางในสังคมเมืองเชียงใหม่” โดย สุทธินี บิณฑวิหค เรื่องที่สี่ “พลวัตการใช้ประโยชน์ที่ดินในบริเวณเมืองเชียงใหม่และการคาดการณ์ความเป็นเมืองในอนาคตด้วยโมเดล SLEUTH” โดยผู้ช่วยศาสตราจารย์ ดร. สมพร สง่าวงศ์ เรื่องที่ห้า “การเคลื่อนไหวของประชาสังคมในเมืองเชียงใหม่ ต่อประเด็นปัญหาที่เกิดจากความเป็นเมือง ระหว่างปี พ.ศ. 2540-พ.ศ.2551” โดย กานต์ชนก ประกาศวุฒิสาร เรื่องที่หก ยุทธศาสตร์ของชาวบ้านในการพัฒนาเกษตรกรรมและการใช้ที่ดิน: กรณีศึกษาบ้านศรีเตี้ย อำเภอบ้านโฮ่ง จังหวัดลำพูน โดย สิริวรรณ สิรวณิชย์ และเรื่องสุดท้าย “The Transition in Cartography” โดย ฐานิกา ปัญจรัตน์

วารสารสังคมศาสตร์ฉบับพิเศษนี้ ขอแสดงมุทิตาจิตในทางวิชาการแด่อาจารย์อานันท์ กาญจนพันธุ์ ด้วยการทำหน้าที่ในการประมวลแนวคิดและคุณูปการทางวิชาการที่อาจารย์อานันท์มีต่อวงการวิชาการไทยในด้านต่างๆ มาไม่น้อยกว่า 4 ทศวรรษ บทความหลัก 9 เรื่องในวารสารฉบับนี้ ได้ถูกคัดเลือกจากงานที่เขียนขึ้นโดยกัลยาณมิตรทางวิชาการ ตลอดจนลูกศิษย์ลูกหา โดยที่ 8 เรื่องนั้น ปรับปรุงจากบทความที่ได้มีการนำเสนอในงานสัมมนาวิชาการ “ข้ามพรมแดนความรู้แห่งสังคมศาสตร์ไทยสัมมนาวิชาการเพื่อเป็นเกียรติแก่ศาสตราจารย์อานันท์ กาญจนพันธุ์ ในวาระที่เกษียณอายุราชการ 60 ปี” ในระหว่างวันที่ 5-6 มกราคม 2551ณ โรงแรมดิอิมพีเรียลเชียงใหม่รีสอร์ท อำเภอแม่ริม จังหวัดเชียงใหม่ จัดโดยภาควิชาสังคมวิทยาและมานุษยวิทยา ร่วมกับศูนย์ภูมิภาคด้านสังคมศาสตร์และการพัฒนาอย่างยั่งยืน คณะสังคมศาสตร์ มหาวิทยาลัยเชียงใหม่ และศูนย์มานุษยวิทยาสิรินธร (องค์การมหาชน) กองบรรณาธิการประจำฉบับขอขอบคุณ ศาสตราจารย์ยศ สันตสมบัติ ในฐานะประธานผู้จัดงาน หน่วยงานสนับสนุนงานสัมมนาวิชาการทั้งสามหน่วยงานคณาจารย์ภาควิชาสังคมวิทยาและมานุษยวิทยา ตลอดจนนักศึกษาคณะสังคมศาสตร์ มหาวิทยาลัยเชียงใหม่ ที่ได้ช่วยกันผลักดัน ให้เวทีการแลกเปลี่ยนทางวิชาการทั้งสองวันดำเนินไปด้วยดี

การก่อกำเนิดของศาสตร์ทางสังคมและสุขภาพในไทยที่มีอายุกว่า 30 ปีน่าจะเป็นประเด็นที่นักสังคมศาสตร์สุขภาพนำมาใคร่ครวญถึงแนวทางและ “ที่ยืน” ของตนเองในพื้นที่การศึกษาเรื่องสุขภาพ โดยเฉพาะในปัจจุบันที่สังคมมีการเปลี่ยนแปลงไปอย่างรวดเร็วซับซ้อน และไม่อาจคาดการณ์ทั้งในรูปแบบและทิศทางของการเปลี่ยนแปลง “สังคมศาสตร์สุขภาพ: การท้าทายวิธีคิดและแนวทางการศึกษา” จึงถูกกำหนดขึ้นเป็นหัวข้อ (theme) ของวารสารสังคมศาสตร์ฉบับนี้ ที่สะท้อนทั้งความหลากหลายในประเด็นการศึกษา ทฤษฎี และแนวทางในการอธิบายจากมุมมองของนักสังคมศาสตร์สุขภาพไทย ด้วยตระหนักว่าวารสารไม่ได้มีหน้าที่เป็นเพียงการสะท้อนแนวทางที่เกิดขึ้นเท่านั้น วารสารยังมีหน้าที่ในการเสนอแนวทาง ประเด็นในการศึกษาใหม่ๆ ด้วย เช่นเดียวกับนักวิชาการที่ไม่ได้มีหน้าที่เพียงการพัฒนาศาสตร์เพื่อนำไปสู่ความเข้มแข็งของสาขาวิชาการของตน “If sociological work predominantly (and increasingly) tends to inform only the academic discipline, one begins to wonder whether sociologists are just talking to themselves” (Clair et al.: 2007: 249)

วารสารสังคมศาสตร์ คณะสังคมศาสตร์ มหาวิทยาลัยเชียงใหม่ ฉบับนี้ก็เช่นกัน ที่นอกจากจะปฏิเสธไม่ได้ถึงความสำคัญของ “ลุ่มน้ำโขงศึกษา”ยังเล็งเห็นว่า ท่ามกลางบรรยากาศทั้งในและนอกวงวิชาการที่ผู้คนในสังคมไทยให้ความสนใจไถ่ถามและติดตามเรื่องราวต่างๆ ที่เกิดขึ้นในเขตลุ่มน้ำโขง การเปิดพื้นที่ให้ได้มีการสำรวจทบทวนสืบสวนอย่างวิพากษ์วิจารณ์ ตลอดจนเสนอทรรศนะเชิงวิชาการจากงานศึกษาวิจัยเชิงประจักษ์ เพื่อร่วมกระตุ้นและจุดประกายให้เกิดความสนใจใคร่รู้เกี่ยวกับประวัติศาสตร์ สังคม การเมือง วัฒนธรรม และความเป็นมาของผู้คน ชุมชน ชนชาติต่างๆ รวมจนถึงปัญหาที่อุบัติขึ้น หรือเป็นผลมาจากการพัฒนาระดับภูมิภาค นับว่าเป็นโอกาสสำคัญที่วารสารสังคมศาสตร์จะได้แสดงพันธกิจที่พึงมีต่อสังคม บทความต่างๆ ที่ตีพิมพ์ในวารสารสังคมศาสตร์ฉบับนี้ เขียนขึ้นต่างกรรมต่างวาระ ต่างที่ต่างทาง อีกทั้งผู้เขียนแต่ละท่านต่างตั้งประเด็นปัญหาและมีมุมมองต่อประเด็นหัวข้อของตนอย่างเป็นเอกเทศ เนื้อหาของบทความเหล่านี้ครอบคลุมตั้งแต่เรื่องราวของ ชาวมุสลิมยูนนาน อาข่าในเมืองเชียงใหม่ รัฐบาลทหารพม่า ชาวบ้านในชุมชนสองฝั่งโขง แม่ค้าชาวอิสานและนักดนตรีลื้อในสิบสองปันนา หากมองแบบแยกส่วน ดูเหมือนว่าบทความแต่ละเรื่องจะไม่สอดคล้องหรือเกี่ยวข้องกันแต่อย่างใด ทว่าเมื่อพยายามปะติดปะต่อเรื่องราวเหล่านั้นเข้าด้วยกัน แล้วลองอ่านใหม่ภายใต้บริบทของการพัฒนาระดับภูมิภาคดังที่ผมได้พยายามวาดภาพให้เห็นมาตั้งแต่ต้น จะเห็นว่าเรื่องราวต่างๆ ที่นำาเสนอผ่านบทความเหล่านี้ คือภาพบางส่วนของความแตกต่างหลากหลายที่ดำรงคงอยู่คู่กับภูมิภาคลุ่มน้ำโขงมาอย่างยาวนาน เป็นภาพบางส่วนของประวัติศาสตร์ ศาสนา และชาติพันธุ์ ที่มักถูกมองข้าม ผ่านเลย หรือแม้แต่ “ทำเป็นไม่เห็น” เช่น กรณีของอาข่าในเมืองเชียงใหม่ (ในบทความของไพโรจน์ คงทวีศักดิ์) หรือการปรับเปลี่ยนอัตลักษณ์ของชาวมุสลิมยูนนานในภาคเหนือของไทย ภายใต้บริบทประวัติศาสตร์ลุ่มน้ำโขงตอนบนนับจากกลางศตวรรษที่ 19 เป็นต้นมา (ในบทความของสุชาติ เศรษฐมาลินี) และอีกทั้งยังเป็นภาพบางส่วนของการเคลื่อนไหวโต้ตอบทั้งในระดับรัฐ (ในบทความของ ฐิติวุฒิ บุญยวงศ์วิวัชร) และการต่อสู้ดิ้นรนของผู้คนระดับชุมชนท้องถิ่น (ในบทความของ ยศ สันตสมบัติ) ต่อการเคลื่อนตัวของทุนโลกาภิวัตน์ในภูมิภาคลุ่มน้ำโขงยุคหลังสังคมนิยม เป็นภาพบางส่วนของการเปลี่ยนแปลงอันเป็นผลมาจากการเกิดขึ้นของ “ระบอบเศรษฐกิจใหม่” (ในบทความของ พฤกษ์ เถาถวิล) และเป็นภาพบางส่วนของการเมืองวัฒนธรรมของชนชาติส่วนน้อยในยูนนานที่ก่อตัวขึ้นมาได้ก็ด้วยเงื่อนไขทางประวัติศาสตร์และการพัฒนาระดับภูมิภาค (ในบทความของ วสันต์ ปัญญาแก้ว) ที่เชื่อแน่ว่ายังไม่เป็นที่รับรู้กันในวงกว้างหรือถกเถียงกันอย่างสร้างสรรค์จริงจัง ภาพบางส่วน (ข้างต้น) ที่ปรากฏอยู่ในวารสารสังคมศาสตร์ฉบับนี้ คงไม่อาจแก้กระหายความสนใจใคร่รู้ที่เราท่านมีเกี่ยวกับเรื่องราวของ “แม่น้ำโขง” ทว่าก็น่าจะเพียงพอที่จะกระตุ้นต่อเติมให้เกิดการถกเถียง ค้นคว้าศึกษาหาความรู้ เกี่ยวกับการเปลี่ยนแปลงที่เกิดขึ้นกับชะตากรรมของผู้คนชุมชน ชนชาติต่างๆ ที่อาศัยใช้ชีวิตพัวพันอยู่กับแม่น้ำสายนี้

วารสารสังคมศาสตร์ ฉบับพิเศษนี้รับอาสาทำหน้าที่จุดประกาย ถ่ายทอดและเปิดเวทีความคิดเพื่อถกเถียงแลกเปลี่ยนเกี่ยวกับ “มรดกวิชาการของอาจารย์คายส์” ในภาคภาษาไทยสำหรับนักวิชาการ นักเรียนนักศึกษาและผู้อ่านในแวดวงมนุษยศาสตร์และสังคมศาสตร์ของบ้านเรา บรรดาเพื่อนนักวิชาการร่วมสมัยและลูกศิษย์ลูกหาต่างก็ตระหนักดีว่า อาจารย์คายส์ตีพิมพ์ผลงานของท่านในภาษาอังกฤษเป็นหลัก ข้อเขียนวิชาการของท่านครอบคลุมปริมณฑลองค์ความรู้ด้านไทยศึกษาและมานุษยวิทยาว่าด้วยเอเชียอาคเนย์ศึกษาอย่างลุ่มลึกและกว้างขวาง แต่ยังไม่ได้รับการถ่ายทอดออกมาเป็นภาคภาษาไทยอย่างที่ควรจะเป็น ในวัฒนธรรมวิชาการของบ้านเรานั้น การแปลข้อเขียนวิชาการจากภาษาต่างประเทศเป็นภาษาไทยเป็นกิจกรรมทางปัญญาที่สุดแสนจะ “แล้งเข็ญและกันดาร” ข้อเขียนของอาจารย์คายส์ทั้งที่ตีพิมพ์ในรูปแบบของหนังสือเล่ม รายงานการวิจัย และบทความในวารสารวิชาการหรือหนังสืออ้างอิงต่างๆ จึงเป็นที่รับรู้กันเฉพาะในแวดวงจำกัด ทั้งยังไม่ได้รับการตรวจสอบหรือประเมินค่าทางวิชาการอย่างจริงจังในวงวิชาการด้านสังคมศาสตร์ของประเทศไทย

วารสารสังคมศาสตร์ฉบับนี้ทำหน้าที่ในการสื่อสารเสียงและประสบการณ์อันแตกต่างของผู้หญิง จากหลายบริบทของสังคมไทย ที่ไม่ได้วางตัวเองอยู่บนเส้นแบ่งเขตของความแตกต่างทางเพศที่ถูกจัดวางตำแหน่งแห่งที่อย่างแน่นอนและเฉพาะเจาะจง หากประสบการณ์เป็นเพียงส่วนเสี้ยวหนึ่งของข้อพิสูจน์ความเป็นหญิง ข้อพิสูจน์นั้นย่อมไม่ใช่ข้อพิสูจน์ความจริงอันสัมบูรณ์ และเป็นสากล หากแต่เป็นการทำงานของอุดมการณ์ที่หล่อหลอมความเป็นตัวตนของบุคคล และความเป็นเพศ ภายในบริบทและเงื่อนไขเฉพาะหนึ่งๆ สตรีนิยมมักเชื่อว่าบุคคลและประสบการณ์ของบุคคลโดยตัวของมันเองเป็นหรือมีนัยยะทางการเมือง โดยลืมไปว่า บ่อยครั้งที่การเมืองนั้นๆ ถูกสร้างอยู่บนบริบททางสังคมและวัฒนธรรมที่อยู่นอกเหนือตัวประสบการณ์นั้นๆ เอง เพศภาวะและการเมืองของเพศภาวะจึงไม่ใช่สิ่งที่จะสามารถจำกัดนิยามและคำจำกัดความได้อย่างคงที่และถาวรนอกบริบทสังคมวัฒนธรรมและการเปลี่ยนแปลง หากแต่บริบททางสังคมและการเปลี่ยนแปลงต่างหากที่ทำให้ความเป็นเพศและเพศภาวะมีนัยยะและความหมายอันหลากหลายและไม่หยุดนิ่ง พลวัตของการเมืองว่าด้วยเพศภาวะในหลากหลายบริบทนี้ต่างหากที่น่าจะเป็นชีพจรของการสะท้อนคิดที่สำคัญของขบวนการสตรีนิยมในยุคปัจจุบัน