วารสารฉบับนี้ใช้ชื่อว่า “ลีลาชายขอบ” ซึ่งเป็นคำที่จงใจนำมาใช้เพื่อสะท้อนให้เห็นถึงลีลาหรือปฏิบัติการต่างๆ ทั้งในระดับชีวิตประจำวันและในระดับประสบการณ์ที่ผ่านมาในชีวิตของผู้คนกลุ่มต่างๆ หรือบางคนที่มักถูกสังคมมองว่าเป็นชายขอบ

วารสารสังคมศาสตร์ มหาวิทยาลัยเชียงใหม่ ในฐานะเวทีนําเสนอผลงานด้านสังคมศาสตร์ในแวดวงวิชาการไทยได้เดินทางเข้าสู่ปีที่ 27 แล้ว ในปี 2558 อันเป็นปีแห่งการเปลี่ยนแปลงเชิงโครงสร้างหลายด้าน เริ่มจากกองบรรณาธิการ กรรมการบริหารวารสาร และที่ปรึกษาผู้ทรงคุณวุฒิ ซึ่งมีทั้งมาจากสถาบันการศึกษาในประเทศและต่างประเทศ และปัจจุบันเว็บไซต์ของวารสาร http://journal.soc.cmu.ac.th สามารถเข้าไปใช้บริการอ่านวารสารฉบับย้อนหลัง จนไปถึงการติดต่อสื่อสารกับกองบรรณาธิการในด้านต่างๆ  ได้ สำหรับวารสารสังคมศาสตร์ฉบับนี้ แม้จะมีความหลากหลายในเชิงเนื้อหา ทว่าก็สอดคล้องส่องสะท้อนถึงกันและกันอย่างน่าสนใจ เริ่มจาก 2 บทความแรก (เรื่องครูบาในพื้นที่ภาคเหนือและมลายูมุสลิมในแถบภาคใต้ของไทย) ซึ่งเป็นเรื่องเกี่ยวกับศาสนาของผู้คนในพื้นที่ชายแดน ส่วน 3 บทความหลัง (คือเรื่องข้าวโพด ไฟป่า ปัญหาหมอกควัน และความปลอดภัยของนักท่องเที่ยวในเชียงใหม่) ก็เกี่ยวพันกันอย่างชัดเจน ยังคงยืนยันจุดยืนของสังคมศาสตร์ที่มุ่งนําเสนอแนวทางการทําความเข้าใจ เพื่อช่วยขับเคลื่อนทางปัญญาและก่อให้เกิดประโยชน์สูงสุดแก่ส่วนรวม

ในท่ามกลางความเปลี่ยนแปลงและความสับสนอลหม่านทั้งทางการเมืองและในทางความคิด วารสารสังคมศาสตร์ฉบับนี้รวมบทความหลายชิ้นที่พยายามสำารวจและสร้างคำอธิบายใหม่ๆ ให้แก่การศึกษาการรวมกลุ่มของผู้คนและประชาชนทั้งในทางทฤษฎี โดยเฉพาะการสร้างคำอธิบายต่อ “ขบวนการ”ที่มีทีท่าเป็นปฏิปักษ์ต่อการสร้างประชาธิปไตย ซึ่งถูกละเลยมาตลอดในการศึกษาขบวนการเคลื่อนไหวทางสังคม เนื่องจากขบวนการประเภทนี้ไม่สอดคล้องกับสมมติฐานทางทฤษฎีที่บอกว่า ขบวนการเคลื่อนไหวทางสังคมที่ขยายตัวจะนำไปสู่การพัฒนาประชาธิปไตย รวมถึงพยายามเสนอว่า ถ้าเราจะนิยามประชาธิปไตยกันใหม่ ประชาธิปไตยที่ว่าควรจะมีหน้าตาอย่างไรกัน

โดยหวังเป็นอย่างยิ่งว่า วารสารสังคมศาสตร์ ฉบับการเมือง-การเคลื่อนไหวทางวัฒนธรรมนี้จะนำไปสู่การเสนอความรู้ความเข้าใจใหม่ๆ ทั้งทางทฤษฎีและแนวทางวิธีการวิเคราะห์ รวมถึงหวังว่าจะนำไปสู่การสร้างข้อถกเถียงและการสร้างมุมมองทางทฤษฎีและเครื่องมือใหม่ๆ ให้แก่วงวิชาการสังคมศาสตร์ไทยต่อไป

สังคมศาสตร์ (Social Science) หรือการศึกษาสังคมอย่างเป็นวิทยาศาสตร์ มีหลักคิดทฤษฎี วิธีวิทยา และการศึกษาสังเกตรวบรวมข้อมูลหลักฐานอย่างเป็นระบบ เป็นเหตุเป็นผลนั้น กล่าวได้ว่าเริ่มสถาปนาขึ้นอย่างเป็นสถาบันผ่านการศึกษาระดับมหาวิทยาลัยในประเทศไทยตั้งแต่ช่วงต้นทศวรรษ 2490

ในปี พ.ศ.2491 ได้มีการก่อตั้งคณะรัฐศาสตร์และเปิดการเรียนการสอนสาขาวิชารัฐศาสตร์ขึ้นเป็นแห่งแรกที่จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย อีกหนึ่งปีต่อมา จึงได้มีการก่อตั้งคณะรัฐศาสตร์และเปิดสอนสาขาวิชาเดียวกันนี้ที่มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์ด้วย” ขณะที่สาขาวิชาสังคมวิทยาและมานุษยวิทยานั้นเรียกว่า “มาทีหลัง” กล่าวคือราวๆ 10 ปีต่อมาน่าจะมีการเรียนการสอนวิชาการด้านนี้ ก่อนที่จุฬาฯ ในคณะรัฐศาสตร์ ทว่าการเปิดหลักสูตรในระดับสาขาวิชานั้น กว่าจะเริ่มขึ้นได้เวลาก็ล่วงไปอีกหนึ่งทศวรรษ พัฒนาการของสังคมศาสตร์ไทยโดยเฉพาะ ในสาขาสังคมวิทยาและมานุษยวิทยานั้น กล่าวได้ว่าก่อตัวขึ้นอย่างมีนัยสำคัญ สัมพันธ์ไปกับบริบทประวัติศาสตร์การเคลื่อนไหวทางวิชาการระดับนานาชาติ และบรรยากาศการเมืองโลกยุคสงครามเย็นในภูมิภาคเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ (ตั้งจะอภิปรายต่อข้างหน้า)

ตั้งแต่ปี พ.ศ.2490 Lauriston Sharp (1907-1993) นักมานุษยวิทยา คนสำคัญแห่งมหาวิทยาลัยคอร์แนล (Cornell University ผู้ก่อตั้งและวางรากฐานให้กับ “โครงการเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ศึกษา” (Southeast Asian Program) ได้เริ่มนำทีมวิจัยเข้ามาศึกษาสังคมไทยภายใต้โครงการ Cornell Thailand Projectโครงการวิจัยดังกล่าว เปรียบเสมือนประตูที่เปิดให้บรรดานักมานุษยวิทยาและนักศึกษาปริญญาเอกจำนวนมาก จากมหาวิทยาลัยชั้นนำในสหรัฐอเมริกา ได้เดินทางเข้ามาศึกษาสังคมไทย (อานันท์, 2555: 13-72) กล่าวได้ว่า Cornell - Thailand Project นั้นคือที่มาแรกเริ่มของอาณาบริเวณศึกษาที่ปัจจุบันเรียกกันว่า Thai Studies หรือ “ไทยศึกษา”

บทความในวารสารฉบับนี้ทั้งหมดเป็นผลจากงานวิจัยทางสังคมวิทยาและมานุษยวิทยาที่เกี่ยวข้องกับเรื่องขบวนการเคลื่อนไหวทางศาสนาในบริบทโลกาภิวัฒน์ ส่วนหนึ่งเป็นการศึกษาศาสนาในกลุ่มชาติพันธุ์เขตลุ่มน้ำโขงตอนบน ได้แก่งานวิจัยของ Haiying Lee เกี่ยวกับกลุ่มอาข่า งานของประสิทธิ์ ปรีชา เกี่ยวกับกลุ่มม้ง งานเรื่องกลุ่มไทใหญ่ของ Khamindra Phorn และงานของ สมัคร์ กอเซ็ม เกี่ยวกับกลุ่ม “ชาวเขา” นอกจากนี้ยังมีอีก 2 บทความ ได้แก่ บทความ ของ Sawako Fujiwara ซึ่งศึกษาวาทกรรมด้านเทววิทยาของศาสนาจารย์หญิงคนไทยที่มีบทบาทในการเผยแพร่ศาสนาระดับเอเชีย และบทความของศรยุทธ เอี่ยมเอื้อยุทธ ที่อธิบายข้อถกเถียงในเรื่อง แนวทางการศึกษามานุษยวิทยาแบบอิสลาม บทความทั้ง 6 นี้ เกี่ยวข้องกับการปรับตัวของศาสนาหลักของโลกทั้งศาสนาพุทธ ศาสนาคริสต์ ศาสนาอิสลามในบริบทโลกาภิวัฒน์ ในขณะเดียวกัน บทความของ Haiying Lee ได้อธิบายถึงการประดิษฐ์ประเพณีใหม่ของความเชื่อดั้งเดิม (Neo-Traditionalism) เมื่อมีการปะทะประสานกับศาสนาที่ใหญ่กว่า นอกเหนือจากบทความทั้ง 6 แล้ว ในท้ายวารสารยังมีบทแนะนำหนังสือของพิสิษฐ์ นาสี ที่ได้แนะนำหนังสือ เรื่อง Mediums, Monks, & Amulets: Thai Popular Buddhism Today ของพัฒนา กิตติอาษา ซึ่งเขาเขียนไว้ก่อนจะอำลาจากโลก

คำถามหลักร่วมกันในบทความเหล่านี้ก็คือ สภาพแวดล้อมของโลกาภิวัฒน์ ส่งผลกระทบต่อศาสนาอย่างไร ศาสนาปรับตัวอย่างไรในโลกาภิวัฒน์ ศาสนา เกี่ยวข้องกับการเมืองเรื่องอัตลักษณ์ในโลกาภิวัฒน์อย่างไร

ในแต่ละสังคม ไม่ว่าจะเป็นระดับท้องถิ่น ระดับชาติ ภูมิภาค หรือนานาชาติ ย่อมมีความหลากหลายทางวัฒนธรรมและชาติพันธุ์อยู่ในตัวเองเพียงแต่ว่าในแต่ละยุคสมัยนั้นความหลากหลายดังกล่าวจะถูกละเลย ถูกผสมกลมกลืน หรือได้รับการส่งเสริมให้เป็นที่ปรากฏเด่นชัดในสังคมหรือไม่และอย่างไร กรณีของประเทศไทยก็เช่นเดียวกัน แม้จะประกอบด้วยหลากหลายกลุ่มวัฒนธรรม และชาติพันธุ์ (ดูตัวอย่างในงานเขียนของจิตร, 2535; จิตรสิงห์, 2554; บุญช่วย,2547; องค์, 2553) แต่ในยุคของการสร้างชาติที่เริ่มตั้งแต่สมัยรัชกาลที่ 6 มาจนถึงสิ้นยุคสงครามเย็น ความหลากหลายทางวัฒนธรรมในสังคมไทยได้ถูกลดความสำคัญลงไป ดำวยอิทธิพลของนโยบายชาตินิยมของรัฐชาติไทยที่เน้นการสร้างวัฒนธรรมและเอกลักษณ์หนึ่งเดียวที่เป็น “วัฒนธรรมแห่งชาติ”เป็นหลัก (สายชล, 2551) จนทำให้วัฒนธรรมท้องถิ่นถูกผสมกลมกลืนและลดทอนความสำคัญลงไป แม้ในยุคที่รัฐบาลส่งเสริมการท่องเที่ยว วัฒนธรรมท้องถิ่น และอัตลักษณของกลุ่มชาติพันธุ์จะได้รับการส่งเสริมให้ปรากฏต่อสาธารณะมากขึ้น แต่ก็เป็นเพียงเพื่อการแสดงและการค้ามากกว่าการให้สิทธิและเคารพในความเสมอภาคของกลุ่มวัฒนธรรมและชาติพันธุ์ในประเทศ ยิ่งในยุคที่มีการเปิดเผยตัวตนของคนหลากหลายทางเพศและการอพยพเข้ามาของแรงงานจากประเทศเพื่อนบ้านด้วยแล้ว กลุ่มวัฒนธรรมดังกล่าวแทบจะไม่มีพื้นที่ทางสังคมในประเทศไทยเลย ดังจะสังเกตได้จากการที่ความรู้สึกเกลียดชังและไม่ไว้วางใจคนเหล่านี้ยังมีให้เห็นได้ทั่วไปในชีวิตประจำวัน หรือแม้แต่ในระดับรัฐบาลก็ยังไม่ได้มีความชัดเจนกับการส่งเสริมนโยบายพหุวัฒนธรรมนิยม

ในระดับนานาชาติก็เช่นเดียวกัน ความแตกต่างทางวัฒนธรรมและชาติพันธุ์ได้ถูกนำมาใช้ในเชิงดูถูกเหยียดหยามตั้งแต่ยุคการล่าอาณานิคมที่คนผิวขาวเจ้าอาณานิคมมีเหนือกว่ากลุ่มวัฒนธรรมและชาติพันธุ์ภายใต้การปกครองดังกรณีของชนพื้นเมืองในทวีปออสเตรเลีย อเมริกาเหนือ อเมริกาใต้ และอาฟริกา เป็นต้น ปัญหาการดูถูกทางวัฒนธรรมและเหยียดหยามเชิงชาติพันธุ์ดังกล่าวยิ่งทวีความรุนแรงมากขึ้นในยุคสงครามโลกครั้งที่สองที่ฮิตเลอร์ได้ทำการฆ่าลางเผ่าพันธุ์ชาวยิวเป็นจำนวนมาก ดังนั้น ภายหลังจากที่องค์การสหประชาชาติได้รับการจัดตั้งขึ้น ประเด็นสิทธิมนุษยชนที่เน้นการให้ความเคารพในความหลากหลายทางวัฒนธรรมและสิทธิของกลุ่มชาติพันธุ์จึงได้รับการผลักดันให้เป็นหนึ่งในแผนงานหลัก นอกจากนั้นแล้ว ในยุคโลกาภิวัตน์ที่มีการเคลื่อนย้ายของผู้คน โดยเฉพาะแรงงานอพยพและผู้ลี้ภัยสงคราม ข้ามเส้นแบ่งพรมแดนรัฐชาติ (ทั้งถูกและผิดกฎหมาย) ยังนำมาซึ่งประเด็นการเรียกร้องให้รัฐบาลที่ประเทศปลายทางรับรองสิทธิทางวัฒนธรรมและสิทธิขั้นพื้นฐานอื่นๆ ของพวกเขาด้วย ดังนั้น รัฐบาลในประเทศอย่างแคนาดา ออสเตรเลีย อเมริกา และประเทศอื่นๆ ในยุโรป จึงกำหนดให้มีนโยบายที่เน้นความเป็นพหุวัฒนธรรมนิยมตั้งแต่ช่วงทศวรรษ 1970 เป็นต้นมา แต่เนื่องด้วยบริบททางประวัติศาสตร์การเมือง เศรษฐกิจ และสังคมของแต่ละประเทศมีความแตกต่างกัน ฉะนั้นพหุวัฒนธรรมนิยมในแต่ละประเทศจึงประสบความสำเร็จในระดับที่แตกต่างกันออกไปด้วย ในที่นี้ ผู้เขยนจึงขอนำเสนอประเด็นความหมายของพหุวัฒนธรรมนิยม กระบวนทัศน์ในการศึกษาพหุวัฒนธรรมนิยมในทางสังคมศาสตร์ และตัวอย่างของพหุวัฒนธรรมนิยมในประเทศต่างๆ

ข้อมูลและบทวิเคราะห์ในบทความต่างๆ ในวารสารฉบับนี้ ได้ชี้ให้เห็นประเด็นกระบวนการการผลิตที่ทุนได้เข้ามามีบทบาทในการควบคุมการผลิตสินค้าเกษตรอย่างใกล้ชิดมากขึ้นมีการควบคุมมาตรฐานสินค้าเกษตรที่ปรับเปลี่ยนการผลิตในไร่นาให้ กลายเป็นโรงงานผลิตสินค้าเกษตร โดยหลีกเลี่ยงการเผชิญหน้ากับเกษตรกรในการแย่งชิงทรัพยากรที่ดิน โดยที่เกษตรกรรายย่อยยังคงเป็นเจ้าของที่ดินที่ตนเองเป็นผู้ควบคุมกระบวนการการผลิตภายใต้กำกับของทุน อย่างไรก็ตาม บทความเหล่านี้เป็นกรณีศึกษาเฉพาะในภาคเหนือและภาคตะวันออกเฉียงเหนือเท่านั้น แต่ยังไม่ได้แตะประเด็นไปที่การปรับโครงสร้างในภาคกลางและในภาคใต้ รวมทั้งยังมิได้แตะประเด็นเรื่องนโยบายของรัฐต่อภาคเกษตรกรรมและชนบท

บทความต่างๆ ในวารสารฉบับนี้มิใช่ข้อสรุปที่ตอบโจทย์เรื่องการปรับโครงสร้างชนบท แต่ถือเป็นการจุดประกายให้นักศึกษาชนบทได้มีข้อมูลเปรียบเทียบเชิงปรากฏการณ์ ในการครุ่นคิดประเด็นปัญหาการปรับโครงสร้างชนบท รวมทั้งนโยบายของรัฐที่เหมาะสมได้ต่อไป

บทความส่วนใหญ่ที่ตีพิมพ์ในวารสารสังคมศาสตร์ฉบับนี้เป็นผลงานวิจัยที่ทำในบริเวณพรมแดนไทย-พม่าในระยะ 5 ปีที่ผ่านมา งานวิจัยส่วนใหญ่ ใช้คำเรียกพื้นที่ว่าพื้นที่พรมแดน (Frontier) หรืออาณาบริเวณชายแดน (Borderlands) ซึ่งไม่ได้หมายถึงพื้นที่ตรงบริเวณเส้นเขตแตนเท่านั้น แต่ครอบคลุมบริเวณที่ห่างออกไปจากเส้นเขตแตนมากน้อยตามความสัมพันธ์ของผู้คน ทั้งทางด้านเศรษฐกิจ การเมือง สังคมและวัฒนธรรม อันเป็นเสมือนพื้นที่เดียวกันตามความสัมพันธ์ทางสังคมที่มีมายาวนานก่อนการขีดเส้นแบ่งเขตแดนของรัฐชาติ อย่างไรก็ดี พื้นที่ของงานวิจัยในบทความส่วนใหญ่ อยู่บริเวณพรมแดนสองฝั่งแม่น้ำเมย ซึ่งในเขตประเทศไทยอยู่ในเขตอำเภอ ท่าสองยาง แม่ระมาด แม่สอด และพบพระ ของจังหวัดตาก ส่วนในเขต ประเทศพม่าอยู่ในเขตรัฐกะเหรี่ยง งานส่วนใหญ่ศึกษาที่อำเภอแม่สอดและบริเวณอำเภอข้างเคียง ซึ่งเป็นศูนย์กลางการค้าบริเวณชายแดนมาตั้งแต่อดีต ก่อให้เกิดการเข้ามาตั้งถิ่นฐานของผู้คนที่หลากหลายชาติพันธุ์และศาสนา ในปัจจุบันความสำคัญในลักษณะของการเป็นศูนย์กลางทางเศรษฐกิจบริเวณชายแดนยิ่งเพิ่มมากขึ้น จากการเป็นด่านชายแดนระหว่างประเทศที่เป็นทางการที่มีไม่กี่แห่งในประเทศไทย ที่นี่ มีมูลค่าการค้าขายสินค้าข้ามแดนสูงปีละหลายหมื่นล้านบาท อีกทั้งถูกประกาศให้เป็นเขตเศรษฐกิจพิเศษตั้งแต่ ปี 2547 ที่เน้นการส่งเสริมการลงทุน ทำให้จำนวนโรงงานเพิ่มขึ้นอย่างรวดเร็ว มีแรงงานย้ายถิ่นที่ข้ามมาจากประเทศพม่าจำนวนกว่าสองแสนคนทั้งที่ทำงานโรงงานและในภาคเกษตรกรรม ภาคบริการและรับจ้างทั่วไป นอกจากนี้ หลายบทความยังเป็นผลจากการทำวิจัยในพื้นที่พักพิงผู้หนีภัย จากการสู้รบแห่งหนึ่งในหลายแห่งที่เรียงรายอยู่ตามแนวชายแดนเขตไทย

ความรักในฐานะมิติหนึ่งของอารมณ์ เป็นห้วข้อที่ถูกเบียดขับออกจากทฤษฎีทางสังคมศาสตร์ในโลกตะวันตกมาเป็นเวลานานหลายทศวรรษ ด้วยอิทธิพลของประเพณีทางแนวคิดแบบ Cartesianism ซึ่งเหยียดอารมณ์ว่าเป็นเพียงประสบการณ์ส่วนบุคคลที่ปราศจากเหตุผล เป็นความรู้สึกที่จับต้องไม่ได้ และไม่มีพลังพอในการเปลี่ยนแปลงสังคม ดังนั้นจึงไม่ควรค่าแก่การใส่ใจหรือสนใจ ประเด็นเรื่องความรักและอารมณ์ความรู้สึกไม่ปรากฏในทฤษฎีทางสังคมวิทยาคลาสสิก ไม่ว่าจะในมโนทัศน์ว่าด้วยความชอบธรรม สถานภาพและบารมีของเวเบอร์ ในทฤษฎีว่าด้วยความสามัคคี และพลังทางศีลธรรมของเดอร์ไคม์ในทฤษฎีว่าด้วยความแปลกแยก  จิตสำนึกทางชนชั้นของมาร์กซ์และเองเกลส์ หรือกระทั่งในงานทางมานุษยวิทยาคลาสสิกของมาร์กาเร็ต มีด ว่าด้วยความคิดของปัจเจกบุคคลก็ตาม การศึกษาเรื่องอารมณ์ โดยเฉพาะความรักจึงได้กลายไปเป็นธุระของนักจิตวิเคราะห์ไป

วารสารสังคมศาสตร์ฉบับ “ตลาดกับชาติพันธุ์” เป็นฉบับที่ประกอบไปด้วยบทความที่ผ่านการกลั่นกรองจากผู้ทรงคุณวุฒิ จำนวน 6 บทความ ได้แก่บทความเรื่อง “ปฏิภาคภาวะของพรมแดนชาติพันธุ์และรัฐชาติในตลาดเมืองชายแดนแม่สอด” โดย สมัคร์ กอเซ็ม บทความเรื่อง “การเดินทางของแม่ค้าเสื้อแดง: จากตลาดสู่การเมืองบนท้องถนน” โดย นพพล อาชามาส บทความเรื่อง “แรงงานต่างด้าว : มิติทางเพศภาวะและประสบการณ์ทางสังคมของแรงงานผู้หญิงไทใหญ่” โดย สุนทรีย์ เรือนมูล บทความเรื่อง “อาหารไทใหญ่: เส้นทางการเคลื่อนที่และพื้นที่ทางสังคมในเมืองเชียงใหม่” โดยบุศรินทร์ เลิศชวลิตสกุล บทความเรื่อง “ตลาดกับชาติพันธุ์ กำเนิดและลีลาของเชียงใหม่ไนท์บาซาร์ ” โดย ไพโรจน์ คงทวีศักดิ์ และบทความเรื่อง “โฮมสเตย์บ้านยะดู : การซื้อขายชิวิตประจำวัน บ้านของชาวลาหู่และการสร้างภาพตัวแทนทางชาติพันธุ์” โดย สาริณีย์ ภาสยะวรรณ