วิเคราะห์กรรมฐานในอัปปมาทวรรคและจิตตวรรค

บทคัดย่อ

          งานวิจัยเรื่องวิเคราะห์กรรมฐานที่ปรากฏในอัปปมาทวรรคและจิตตวรรค มีวัตถุประสงค์ ๓ ประการคือ (๑) เพื่อศึกษาการสอนกรรมฐานที่ปรากฏในคัมภีร์ทางพระพุทธศาสนา (๒) เพื่อศึกษาโครงสร้างและเนื้อหาในอัปปมาทวรรคและจิตตวรรค (๓) เพื่อวิเคราะห์กรรมฐานในอัปปมาทวรรคและจิตตวรรค งานวิจัยครั้งนี้เป็นการวิจัยเชิงเอกสาร (Documentary Research)

          ผลการวิจัยพบว่า แนวคิดเกี่ยวกับสมถกรรมฐานมีปรากฏก่อนสมัยพุทธกาลเป้าหมายคือการได้ฌานสมาบัติหลังจากเสียชีวิตแล้วได้ไปอยู่กับพระพรหมมีชีวิตเป็นอมตะแต่ยังอยู่ในสังสารวัฏฏ์ เมื่อพระพุทธศาสนาอุบัติขึ้นในโลกจึงมีวิปัสสนากรรมฐานเครื่องมือในการเจริญภาวนาคือรูปนามขันธ์ ๕ ผ่านการพิจารณาในกรอบของไตรลักษณ์คืออนิจจัง ทุกขัง อนัตตา เพื่อให้เกิดโลกุตตรธรรมบรรลุเป็นพระอริยบุคคล เป้าหมายคือพระนิพพานอันเป็นทางดับทุกข์ตัดกระแสการเวียนว่ายตายเกิด โครงสร้างของอัปปมาทวรรคมีทั้งหมด ๙ เรื่องที่นำมาศึกษาจำนวน ๕ เรื่อง คือ (๑) เรื่องพระนางสามาวดี (๒) เรื่องพระจูฬปันถกเถระ (๓) เรื่องพระมหากัสสปะ (๔) เรื่องภิกษุ ๒ สหาย (๕) เรื่องภิกษุรูปใดรูปหนึ่ง โครงสร้างของจิตตวรรคมีทั้งหมด ๙ เรื่อง เรื่องที่นำมาศึกษามีทั้งหมด ๕ เรื่อง (๑) เรื่องพระเมฆิยเถระ (๒) เรื่องภิกษุรูปใดรูปหนึ่ง (๓) เรื่องอุกกัณฐิตภิกษุ (๔) เรื่องพระสังฆรักขิตเถระ (๕) เรื่องพระจิตตหัตถเถระ อัปปมาทวรรคเป็นการสอนกรรมฐานผ่านความไม่ประมาทผ่านหลักเมตตาพรหมวิหาร อาโลกกสิณ เวทนานุปัสสนาสติปัฏฐาน หลักไตรลักษณ์ การบำเพ็ญสมณธรรม วิธีการละสังโยชน์ เป็นการสอนวิปัสสนาโดยมีสมถะเป็นบาทฐาน จิตตวรรคเป็นการกำหนดจิตตานุปัสสนาสติปัฏฐาน กำหนดอาการของจิตที่เปลี่ยนแปลงไปตามอารมณ์ ใช้ปัญญาในการควบคุมรักษาจิต เป็นการสอนกรรมฐานผ่านการรักษาจิตให้อยู่ในอารมณ์กรรมฐาน อัปปมาทวรรคและจิตตวรรคเป็นการสอนสติปัฏฐาน ๔ คือ (๑) สติกำหนดรู้อาการทางกาย (กายานุปัสสนาสติปัฏฐาน) (๒) สติกำหนดรู้อาการทางความรู้สึก (เวทนานุปัสสนาสติปัฏฐาน) (๓) สติกำหนดรู้อาการทางความคิด (จิตตานุปัสสนาสติปัฏฐาน) (๔) สติกำหนดรู้อารมณ์ที่เกิดทางใจ (ธัมมานุปัสสนาสติปัฏฐาน)