จุลยุทธการวงส์ภาษาบาลีและภาษาไทย: ประวัติและความสัมพันธ์เชิงสารัตถะ

บทคัดย่อ

          ชื่อ “จุลยุทธการวงส์” เป็นที่รู้จักในวงวิชาการในฐานะวรรณคดีภาษาบาลีสมัยต้นกรุงรัตนโกสินทร์ มีเนื้อหาเกี่ยวกับพงศาวดารกรุงศรีอยุธยา ทว่าแท้จริงแล้วยังมีวรรณคดีภาษาไทยที่ใช้ชื่อว่าจุลยุทธการวงส์อยู่อีก คือเรื่องที่มักเรียกกันในปัจจุบันว่า “จุลยุทธการวงส์ความเรียง” และ“เทศนาจุลยุทธการวงส์” นอกจากนี้ยังมีการพบเอกสารต้นฉบับจุลยุทธการวงส์ฉบับใหม่จากประเทศฝรั่งเศส เป็นต้นฉบับที่ไม่เคยมีการตีพิมพ์มาก่อน การศึกษาในครั้งนี้จึงมีวัตถุประสงค์เพื่อทำความเข้าใจลักษณะเอกสารต้นฉบับตัวเขียน ประวัติความเป็นมาของเรื่องจุลยุทธการวงส์จากทุกเอกสารที่พบในปัจจุบัน และศึกษาเปรียบเทียบตัวบทเพื่อพิจารณาความสัมพันธ์เชิงสารัตถะของกลุ่มวรรณคดีจุลยุทธการวงส์ ผลการศึกษาพบว่าต้นฉบับจุลยุทธการวงส์ที่พบมักมีไม่ครบสมบูรณ์ ทำให้เนื้อหาขาดช่วงและไม่สามารถระบุชื่อผู้ประพันธ์หรือช่วงเวลาที่ประพันธ์ได้ รวมตัวบทจุลยุทธการวงส์ที่พบในปัจจุบันมีอย่างน้อย ๓ สำนวน เป็นสำนวนภาษาบาลี ๑ สำนวน และสำนวนภาษาไทยอย่างน้อย ๒ สำนวน ด้านความสัมพันธ์เชิงสารัตถะสามารถสันนิษฐานได้ว่า จุลยุทธการวงส์ภาษาบาลีคงจะเป็นวรรณคดีเรื่องแรกในกลุ่มที่ประพันธ์ขึ้น จากนั้นจึงมีการประพันธ์เรื่องจุลยุทธการวงส์ความเรียงโดยอาศัยจุลยุทธการวงส์ภาษาบาลีเป็นต้นแบบ แต่ไม่ได้เป็นการแปลโดยตรง ภายหลังเทศนาจุลยุทธการวงส์จึงประพันธ์โดยใช้จุลยุทธการวงส์ความเรียงเป็นต้นแบบอีกชั้นหนึ่ง ส่วนตัวบทในต้นฉบับจากฝรั่งเศส แม้จะมีลักษณะคล้ายกับจุลยุทธการวงส์ความเรียง แต่ยังไม่สามารถสรุปได้แน่ชัดว่าเป็นตัวบทเดียวกันหรือไม่